Айн-Жалудын домог - 2

Б.Номинчимэд

Түрүүчийг ЭНД ДАРЖ уншина уу

Баатар жанжнаа ийнхүү олон цөөврүүдэд ээрэгдсэн шархтай арслан аятай байх үед монгол дайчид бас ч зүгээр суусангүй. Газад байсан Хит Бухагийн толгойн сэргийлэх ангийг удирдаж байгаад мамлюкуудтай анхлан тулж, тулалдааны өмнөхөн цөөн үлдэгдэл цэргээ аван гол хүчтэйгээ нийлсэн Байдар ноён тэргүүтэй зарим монгол баатрууд тарж бутарсан цэргээ Байсан орчимд бөөгнүүлж, дахин цэгцлээд жанжнаа аврахаар гань галзуу довтолгон иржээ. Хэдий хүч дэндүү цөөн, морь, хүнгүй тамирдаж сульдсан байсан ч монголчуудын сүүлчийн тэр шийдмэг довтолгоон Күтүзийг ихээхэн сандаргаж, бараг л тавиад туучих дөхсөн гэдэг. Гэвч тооны илт давуу хийгээд ялалтаа мэдэрч урамшсан мамлюкүүдийг дийлсэнгүй, бараг толгой дараалан хядагдаж, цөөн хэд нь Йордон голын зэгсэнд орж нуугдсан боловч Бибарс зэгсэнд гал тавьсанаар амь аврагдах найдлагагүй болсон байна.

Хүлээтэй Хит Буха ноёныг нэгэн өндөрлөг дээр бариулсан Күтүзийн асарт авчрав. Алдарт Саладин 1187 онд Айн Жалудаас холгүй орших Хаттингийн тулалдаанд Загалмайтнуудыг хиар цохиж, олзлогдсон загалмайтны барон, вангуудыг өмнөө сөхрүүлж байсны жишгээр Күтүз монгол эрийг өмнөө сөхрүүлэх гэсэн боловч чадсангүй. Күтүз “Буруу номтон чи, гэмгүй олны цусыг урсгаж, эртний сурвалжид хаад, баатар эрсийн амийг хөнөөв чи. Одоо харин чиний ээлж ирэх чинь энэ дээ” хэмээн тавласан байдалтай ял асуусанд Хит Буха “Эзэн хүн харьяатынхаа өмнө сөгддөг ёсон үгүй” хэмээн омог бардам өчиж, “Чи бол өөрийг чинь өргөж босгосон эзнээ алж, хаан ширээнд суусан өчүүхэн боол. Би чам шиг эзнийхээ араас хутга шааж байсангүй, ямагт үнэнч явсан” хэмээн Күтүзийг өөрийг нь хариу яллан донгоджээ. Боол гаралтай Күтүз ч, түүнийг дагалдаж явсан эмир, султанууд ч үнэн хэрэг дээрээ бүгдээр хууль бусаар хэргэм зэрэг, эрх мэдэлд хүрцгээсэн байсныг Хит Буха ноён ийнхүү яллан илчилсан байна. Түүний хэлснээс үзэхэд нэгэн цагт монголчуудад цохигдон, монголын захиргааг хэдийнэ хүлээн зөвшөөрсөн Кипчак-түрэг гаралтай Күтүз болон Бибарсийн гарал үүсэл төдийгүй тэднийг хэрхэн ямар арга замаар султан, жанжны их ор суудалд хүрснийг ч сайтар мэдэж байсан бололтой байдаг.
Тэгээд “Намайг аллаа ч ялж сөхрүүлж чадахгүй. Би үхэх ёстой бол энэ нь чиний сайных бус Мөнх Тэнгэрийн тааллаар болж буй хэрэг. Иймд чи хормын төдий ч бүү баярла, хумсын төдийд ч бүү сайрх. Өчүүхэн боол та бүхний энэ явдлын тухай Хүлэг хааны сонорт хүрмэгц, эзний хилэн далай мэт давалгаалж, Азербайжанаас Мисир хүртлэх газар нутгийг монгол морины туурайгаар тэгшлэх болно. Би бол Хүлэг хааны жирийн нэгэн дайчин, над шиг ийм эрс эзэнд минь мянга мянгаараа бий” гэжээ. Ертөнц дахиныг хураан захирах ёстой, монголчууд бол ард түмнүүдийн эрхт эзэн нь юм гэсэн Монголын Эзэнт гүрний уламжлалт бодлого ч түүний үгнээс нэвт шувт харагддаг.

Өшөө хорсолдоо түлэгдсэн Күтүз Хит Бухаг дөрвөн мөчлөн хороогоод, толгойг нь шонд өлгөн, өмнө нь Хүлэг хааны элчсийн толгойг Мисир даяар үзүүлснийхээ адилаар бүх Сири, Палестин, Мисир даяар үзүүлж, хорслоо дундруулжээ.
Харин монголчууд хэзээ ч баригдсан ихэс сурвалжтнуудыг хэрцгийгээр хөнөөх, эрэлхэг баатруудыг үл хүндэтгэн, цогцсыг нь гутаан цэнгэх зүйл хийж байгаагүй юм. Монголчууд өөдгүй урвагчдад, өчүүхэн боолуудад л нохойн үхлийг оноодог байснаас биш баатар, эртний сурвалжит ихсийг ихэд хүндэтгэн, хороосон ч цус гаргахгүй цаазалж, дараа нь хүндэтгэн оршуулдаг байсан билээ. Чингис хаан Жамухыг хэрхэн хүндэтгэснийг бид сайн мэднэ. Хорезмийн султан эрэлхэг баатар Желал-ад Диний эрэмгий зоригийг Инд мөрний өндөр эрэг дээрээс харж бахадсан Чингис хаан түүнийг араас нь мөшгихийг хорьсон билээ. Зэв, Сүбээдэй нар Калка голд ялагдсан оросын вангуудыг ч, Хүлэг хаан эртний түүхт Багдадын Халифийг ч мөн цус гаргалгүй хөнөөсөн. Үнэгэн даваанд баригдсан Алтан улсын кидан гаралтай цэргийн жанжныг Тулуй, Сүбээдэй нар хүндэтгэн оршуулж, Солонгосын домогт баатар эр Пак Со-г монгол жанжин Саритай ихэд үнэлэн амь хэлтрүүлж байсан зэрэг олон баримт бий.
Күтүз Монголын баатар жанжныг тийнхүү үл хүндэтгэн, өчүүхэн боолын үйлдэл хийснээрээ өөрийнхөө өчүүхэн үхлийг ч зөгнөн дуудсан юм.
Үргэлж мөнхөд дайн дажины тоос босч, цус урсаж байх хараалд өртсөн Изриалийн Голаны өндөрлөг орчмын тэрхүү газар нутгийн бүлээн салхи эмгэнэлтэй, омог бардам төгсгөж буй Монголын нэгэн баатар эрийн буурал санчигийг сүүлчийн удаа хийсгэх хувьтай байжээ.

Урвагчдийн төгсгөл

Тулалдаанаас амьд үлдсэн монгол гэж бараг үлдсэнгүй. Золоор амь гарсан хэд нь Дамаск, Хам, Баалбекийн зүг зугтаав. Сирийн олон хотуудад захирагчаар сууж байсан цөөн тооны монголчууд хамгаалалтгүй болж, бужигнаж эхлэв. Хүлэг хааны цэргийн хүч Хойт Армени болон Иранд төвлөрөөд байжээ. Айн-Жалудын тулалдаанаас зугтагсдыг шил даран мөшгөсөн Бибарс ачаа хөсөг, гэр бүлээ аван ухарч байсан монголын хэсэг бүлэг дүрвэгчдийг ээлж дараалан хядсаар бүр Алеппо хүрсэн байна. Хамад байсан Хит Бухагийн эхнэр хүүхэд, өргөө гэрийг олзолж Күтүзд хүргэсэнд тэрбээр өчүүхэн ч эргэлзээгүйгээр цавчиж орхив. Мөн монголчуудын талд орсон орон нутгийн ихэс ноёдыг ч баривчлан авчирч эртний сурвалж гарвалыг нь ч үл харгалзан олноор нь цаазалжээ.
Хамгийн ихээр хядуулсан нь Дамаскийн христос шүтлэгтнүүд байжээ. Күтүз ялалтын цуваагаар Дамаст орж ирээд тэнд монголчуудын ивээлээр байр сууриа бэхжүүлээд байсан христ мөргөлтнүүдийг толгой дараалан хядаж, Арабын улайрсан лал шүтлэгт Омейядууд болон Фатимид Эйюбидын зэрлэг күрдүүд хүртэл хайрлаад гар хүрч зүрхлээгүй асан Сирийн загалмайтнуудын бүтээсэн соёлын их өвийг үнсэн товрог болгон ялалтынхаа баярыг тэмдэглэжээ. Тэгээд зогссонгүй, Сири даяар Загалмайтнуудыг хомроглох аян өрнөж, “загалмайтнуудын цус Хүлэг хааны довтолгооны үед хөнөөгдсөн Лал шүтлэгтнүүдийнхээс хувь илүү урссан” хэмээн үйл явдлыг нүдээр үзсэн хүмүүс бичиж үлдээжээ. Ийнхүү Акра, Тур, Сидоны загалмайтнуудын ашиг харсан урвалтын төлөөсийг тэр дариудаа Сирийн загалмайтнууд цус болон олон арван жил бүтээн босгож ирсэн соёлын өвөөрөө төлсөн төдийгүй ерөөс төд удалгүй Сири орны баруун умард эрэг орчимд бэхжээд байсан түшиц газраа Загалмайтнууд үүрд алдсан байна.

Айн-Жалудын тулалдаанд оролцсон султануудаа Күтүз толгой дараалан шагнаж, Сири оронд газар бүр эзэмшил олгожээ. Мөн эгзэгтэй цагт Монгол цэргийн зүүн жигүүрийг орхин одож, тулалдааны үр дүнд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн Муса султаныг монголчуудын Сирид орж ирэхэд бууж өгөн дагалдсанаар эрх мэдлээ хэвээр нь хадгалж байсан хуучин эзэмшил газраа үргэлжлүүлэн захирах эрхийг өгчээ.

Харин тулалдаанд голлох үүрэгтэй оролцсон төдийгүй Алеппо хүртэл Сириг нэвт амжилттай давшиж, олон хотуудад монголчуудын засаглалыг унагасан гол хүн Бибарсад Күтүз төдийлөн таатай хандсангүй. Угаас тэр хоёрын дунд өнө эртний өш зангидаатай байжээ. Учир нь Сири дахь Бахричуудын эзэн захирагч Актайн аллаганд Күтүз оролцсон бөгөөд Бибарс нь Актайн дотнын хүн байсан гэх. Энэ хоёр эр Монголчуудын эсрэг энэхүү өс хорслоо түр хойш нь тавьж нэгдсэн байжээ.
Бибарс алдар гавьяаных нь төлөө Күтүз өөрийг нь Алеппогийн султанаар тавих болов уу хэмээн харж байсан нь талаар болсонд тэдний хоорондох хуучны өш хонзон дахин хэзээ ч эвлэхгүйгээр босч ирсэн хэмээн бичсэн нь ч бий. Эрх мэдэлд дуртай, хүчтэй Бибарсад эрх мэдэл өгч, боломж олгох нь Күтүзэд аюултай байсан биз.
Күтүз Сири дахинд хийсэн амжилттай аянаа өндөрлөөд буцах замдаа ан хийжээ. Туулай /үнэг/ харвасанд Бибарс урьдаас бэлтгэсэн нэгэн хүнийг Күтүз рүү гүйлгэжээ. Тэр хүн өмнө нь алах ялд унасан байсан ч Күтүзийн өршөөлөөр амь хэлтэрсэн нэгэн байж. Тэр этгээд Күтүзийг алсан ангийнхаа дэргэд мориноосоо буух үед гүйн очиж өмнө нь сөхрөн унаад, амь хэлтрүүлсэнд талархаж, үүнээс хойш үүрд өөрт нь үнэнч байхаа тангараглан, баруун гараараа биед нь хүрч адислахыг хүсчээ.
Хар сэр аваагүй Күтүз гараа сунгах агшинд өнөөх этгээд гараас нь зууран барьж, дэргэд нь явсан Бибарс Күтүзийн гарыг тас цавчин, улмаар тэнд нь хороосонд Күтүзийн ойр дотнын бүх хүмүүс гэлмэн цочиж, улмаар Бибарсыг хүлээн зөвшөөрсөн байна. Ийнхүү Монголчуудыг ялсан их ялалтын алдрыг Күтүз биш Бибарс хүртэж, Кайрын гудамжинд хөөрсөн олноор тосуулжээ.

Өөрийг нь өсгөн Мамлюкийн армийн командлагчийн зэрэг дэвд буюу Мисирийн хоёрдугаар хүний суудалд гаргаж ирсэн Айбег султанаасаа урваж, хүүг нь хороон, хаан суурийг нь булаан авсан Күтүз тийнхүү бас нэгэн урвагчийн гарт алуулж, урвагчийн үхлээр үхжээ. Айбег султан ч мөн Мисирийн хууль ёсны эзэн султаныг алж цэргийн эргэлтээр 1270 онд хаан суудалд заларч байсан ажээ.
Хит Буха ноёнтон Күтүз болон түүний эзнийг урвагч хэмээн яллан донгодож байсан нь урвагчдийн хувь заяа Тэнгэрийн зургаар болохыг зөгнөсөн хэрэг байлаа.

Хүлэг хаан жанжныхаа өшөөг авч чадаагүйн учир

Хит Бухагийн үхлийн талаарх мэдээ Хүлэг хааны сонорт хүрэхэд хаантан ихэд харамсан гуниглажээ. Гэвч баатар дайчныхаа хариуг авч чадсангүй.

Мөнх хааныг нас барсны дараа /1259 онд/ Хүлэгийн төрсөн ах, дүү нь болох Хубилай, Аригбөх нар хаан ширээ булаалдан тэмцэлдэж, Монголын төв нутаг иргэний дайны гал дүрэлзэн асч, ах дүүс биесээ өшлөн, алалдах болоод байв. Энэ иргэний дайн дөрвөн жилийн туршид үргэлжилсэн төдийгүй, энэ иргэний дайн Хубилайн хятад төвтэй бодлогыг эсэргүүцэн Өгэдэйн удмын хаан Хайду, Хубилайн хоёрын дунд өрнөж цааш 40 жил үргэлжилжээ.
Хүлэгийн хүү Жүмхүүр Аригбөхийн талд өөрийн армиа аван тулалдаж байсан бол Хүлэг өөрөө Хубилайг дэмжиж байжээ.
Мөн нэгд, лалын Багдадыг унагаж, лалын шашны дээд эрх баригч халифийг алсан, мөн лалын орнуудыг байлдан дагуулж буйд Бэрх ихэд дургүйцэн занаж байсан, хоёрт Кавказын завсар дахь баялаг газар нутгийг булаацалдсан, гуравт Хүлэгийн армид байсан Алтан ордны хаадын угсааны нэг бус хан хөвүүд учир битүүлэг шалтгаанаар алагдсан зэрэг хэд хэдэн шалтгаанаар Алтан ордны хаан лалын үнэн сүсэгт Бэрхтэй муудалцаад байв. Хоёр талын их цэрэг 1260-аад оны сүүлчээр Дербент хавьд учран, монгол ах дүүс нэг нэгнийхээ цусыг хайр гамгүй урсгав. Энд хоёр талаас нийтдээ хагас сая гаруй цэргийн хүч тулсан нь чухам Чингис хааны үед ч дараа нь ч 1260 оныг хүртэл босон бүхий л дайн тулаанд болж байгаагүй том тулгаралт болсон бөгөөд монголчуудын цус энд хэдхэн хоногт өмнөх бүтэн жаран жилд урссанаасаа хавьгүй их урсжээ. Тэр ч бүү хэл Алтан ордны Бэрх Хүлэгийн Ил хаант улсын эсрэг Мамлюк Бибарстай хэлэлцээ хийж, олонтаа элч солилцож, хамтран нэгдэж Ил хаадыг дайлах тухай ч зөвшилдөж байв.

Мөн Цагаадайн угсааны хаад өөрсдийн эзэмшил газраа бага хэмээн голж, Алтан орд, Ил хаадын газар нутаг руу өнгөлзөх болсноос энэ гурван улсын хил орчим, Дундад Азид гурвалжилж дөрвөлжилсөн иргэний дайн ч гарав. Энэ мэт шалтгаануудаас үүдэн Хүлэг хаан Сири, Мисир тийш цэргийнхээ гол хэсгийг шидэж чадаагүй бөгөөд энэ нь Сирид мамлюкүүд бэхжиж, улмаар 1281 онд Хомст дахин монголын томоохон хүчийг цохих боломж олгосон байна.
Монголчуудын сэлмийн үзүүр Айн Жалудад мохсон энэ мөчлөгөөс эхлэн Монголын эзэнт гүрний газар бүрд салан тусгаарлах үзэл санаа хүчтэй өрнөж, төд удалгүй Монголын эзэнт гүрэн Хятадад төвлөсөн Азийн хэт их гүрэн Юань буюу Монголын Хөх гүрэн, Дундад Азид Цагаадайн улс, Ирэн, Араб, ойрхи дорнодод Ил хаант улс, Кипчакийн уудам талын зүүн хязгаараас Денистр хүртэл үргэлжилсэн Алтан ордны улс хэмээн хэдэн хэсэг болон задарсан билээ.
Хэрвээ монголчууд өөр хоорондоо алалцан, зөрчилдөөгүй бол үнэхээр Хит Бухагийн хэлснээр Хүлэг хааны морьт цэргийн туурай Сири, Мисирийг газрын хөрстэй тэгшлэхэд Бибарсын жанжны чадвар, хичээл чармайлт, мамлюк-түрэг дайчдын баатар зориг нэг их саад болж чадахгүй байсан биз. Үүнийг ч Арабын түүхчид ч хүртэл хүлээн зөвшөөрдөг.

Тухайн цаг үед Монголчуудын хүчний хэтийдэлт нь зөвхөн монголчууд өөрсдөө л хорьж дийлэх оргил хэмжээнд нэгэнт хүрээд байсан бөгөөд Хятад, Орос, Европ хийгээд Мисирийн аль ч фронт дээр Монголчуудын түрэлтийг зогсоох боломж өөр бусад ямар ч үндэстэнд байсангүй. Аливаа түүхэн их үйл явдалд эцсийн тулах цэг, оргил цаг гэж буй агаад нэгэнт оргил цагтаа хүрснээс хойш уруудан буух түүхэн эргэлт болдог нь ч ёс аж. Чухам XIII зууны монголчуудын үйлс нь тийм хэмжээ хязгаарт хүрээд нэгэнт эргэх ёстой болсон тэр мөчид Мамлюкүүдэд боломж тохиосон байна.
Тухайн үед монголчуудын эзэнт гүрэн нь мэдэгдэж байсан хуурай газар нутгийн аравны есийг буюу 33 сая кв.км газар нутгийг хамарч байжээ. Өөр ямар ч улс үндэстэн ийм хэт их гүрэнг байгуулж чадаагүй бөгөөд өдийг хүртэлх нэн олон түүхчид XIII зуунд монголчууд яагаад тийм ялагдашгүй мэт хүчирхэг байсан бэ, энэ бүхэн яаж, ямар хүчээр бий болов оо хэмээн гайхан дуу алдсан нь бий. /18-19 дүгээр зуунд Их Британы колончлолын оргил үед тэдний эзэлсэн газар нутаг 33,7 сая кв.км байсан хэдий ч тухайн үед дэлхийн хуурай газар бүхэлдээ нээгдсэн байсан бөгөөд энэ нь нээгдсэн нийт газар нутгийн гуравны нэгд ч хүрэхгүй байв./
Энд нэгэн зүйл ажиглагддаг нь Монголчууд аль Чингис хааны үеэс л ганц үндэстэнд бусдаас илүүгээр нэхэл хатуу байж, бүхий л боломжоороо дарж устгахыг хичээж ирсэн байдаг. Энэ нь монголчуудтай угсаа гарвал хийгээд дайнч чадвараараа нэн ойрхон байж мэдэх кипчак-түрэгүүд бөгөөд Динепрээс Алтайн нуруу хүртэлх асар уудам зайд нүүдэллэн аж төрж асан энэ үндэстэнтэй чухам яагаад тийм нэхэл хатуу тооцоо хийсний учир чухам тэд л монголчуудтай эн тэнцүү тэмцэлдэж чадах чадвартайд байсан байж болох юм. Анх Сүбээдэй мэргэдийн үлдэгдлийг дарахаар Чүй мөрөнд ирэхдээ л кипчакуудтай тулгарснаас хойш тэднийг цаг үргэлжид мөшгөсөөр бүр Мажарыг гэтэлгэн хөөж орхисон юм.

Мамлюкүүд бол чухам тэдгээр кипчакуудын үлдэгдлүүд бөгөөд Күтүз нь Хорезмд, Бибарс нь нэг бол Крымд, эсвэл өнөөгийн Казахстаны Караханд төрсөн хүн юм. Казахууд ч Бибарсыг Казахын ард түмний баатар хэмээн нэрлэж, үндэстнийхээ нэгэн бахархал болгодог бөгөөд хөшөө дурсгалыг нь босгож, олон ангит кино ч хүртэл хийжээ. Мөн Кайрт буй Бибарсын мөргөлийн сүм, Сирид буй бунхныг нь Казахууд 3 сая ам.доллараар сэргээн засварласан байна.
Чингис хааныг Хорезмийг эзлэх үеэр Мерв хотын умардад амьдарч байсан түрэгийн нэг багашиг овог баруун тийш нүүдэллэн, Арменд түр толгой хорогдож байгаад Монгол жанжин Чормаган хоёроос зугтаан Анадолу руу нүүсэн нь хожим Европын хагасыг эрхшээж, Ази, Европ тивийг дамнасан хүчирхэг Оттоманы их гүрнийг үндэслэгчид болон Ертөнцийг эзэлж асан Монголчуудын ул мөр, балгасан дундаас өндийн боссон билээ.

Эпилог

Нэгэн жарны туршид асар эрчтэй урагшилсан Монголын эрч хүчний оргилолт Синайн цөлийн элсэнд шингэх борооны ус мэт Айн-Жалудын толгодод саарч, монголчууд ялагдашгүй, тэд бол бурханы хүсэл зоригийг гүйцэлдүүлэгчид гэсэн өрнө, дорнодод нэгэнт түгэж, хууль болон тогтнож байсан ойлголт замхарч, зөвхөн домог болон үлдэх хувь заяатай болов. Монголчуудыг ялж бас болдог юм байна гэдгийг Араб, Лалын ертөнц даяар мэдэрч, монголчууд бол бидний л нэгэн адил мах цусанд төрсөн, ялагдал, ялалт хоёрын торгон ирэн дээр бусдын л адил дэнжигнэж байдаг юм байна гэдгийг ертөнц дахин ойлгож эхлэв.
Хэдийгээр Айн-Жалудад тулалдсан монголчууд нь Монголын Их эзэнт гүрний нэг өчүүхэн хэсэг, дөнгөж ганцхан түм байсан ч, Айн-Жалудын тулалдаан нь Монголчуудын хийж байсан хэдэн зуун тулалдаануудын нэг бяцхан хэсэг нь төдийхөн ч, Айн-Жалудад монголчууд ялагдсанаар Ил хаант улсын ул суурь өчүүхэн төдий ганхаагүй ч агуулгаараа монголын эзэнт гүрний ертөнцийг ноёрхох үзэл санааны ялагдал болсон байна.
Чингис хаан хүмүүсийг хоёр ангилж үздэг байсан бөгөөд энэ нь ихэс дээдэс - харц боол хоёр бус, баян - ядуу хоёр ч бус, харин үзэл санаа, үнэнч тууштай чин шударгуу чанараар нь ангилан үздэг байжээ. Зарим хүмүүс эхнэр хүүхэн, элбэг тансаг байдал, нэгэн олдох бие, нэхэн олдохгүй амь насыг эрхэмлэн дээдэлж, өөрөөр хэлбэл alter ago- хэт шүтэж, хувиа бодож, нэр төр, алдар гавьяа, нийтлэг эрх ашгийг ямагт хоёрдугаарт тавьдаг байна. Тийм хүмүүс ямагт нэгэн хүчирхэг эзэн, даргыг дагаж, түүний эрх, сүрэнд захирагдаж, тэднээс айн чичирч байдаг агаад тэд эгзэг таарвал ивээн тэтгэсэн эздээсээ хэзээ ч урван, араас нь адгийн муухайгаар хутга шаахад, хаашаа ч холбироход бэлэн байдаг байна. Тийм хүмүүс ашиг харж, нийгмийн нийтлэг хэв ёсыг уландаа гишгэхдээ ер сэтгэл төвддөггүй төдийгүй зарим тохиолдолд түүнээ бах тав болгон цэнгэх нь ч бий. Тийм хүмүүс хүн төрөлхтний түүхэнд үеийн үед гай гамшиг, зовлон, ичгүүр сонжуургүй бүхнийг таригчид байсан бөгөөд Чингис хаан тийм хүмүүсийг адгын боол хэмээн үзэж, хаа таарсан газар бүхэндээ өт хорхой мэт няц даран цээрлүүлж байлаа. Жамухыг барьж ирсэн түүний нөхдөд Чингис хаан нохойн үхэл оноосон бөгөөд харин Тайчуудын Таргудай эзнээ алалгүй тавьж явуулаад ирж нийлсэн Наяад итгэл үзүүлэн их хэрэг даалгаж байсан бөгөөд тэр хэзээ ч Чингис хааныхаа итгэлийг хөсөрдүүлж яваагүй билээ. Тайчуудын Зургаадай хэдийгээр өштөн дайсан нь ч түүний эрэлхэг эрэмгий, үнэнч шударгыг нь Чингис хаан үнэлж, чухам энэ үнэнч шударга, итгэлтэй, нийтлэг эрх ашгийн төлөө өөрийгөө өчүүхэн ч эргэлзээгүй золиосолж чаддаг чанар л тэдний төдийгүй Чингис хааны бусад олон өрлөгүүд, нөхөд сэлтийн өөр хоорондын нөхөрлөлийг үүрд салшгүйгээр гагнасан байна.

Зэв мэт, Наяа мэт, Мухулай мэт, бас Хит Буха ноён мэт эрхэм нэрээ амь наснаасаа дээгүүрт тавьдаг, сэтгэл зүрхэндээ дээд хөх тэнгэрийн дуудлагыг мэдрэх мэдрэмжтэй, нийтлэг эрх ашгийг эрхэмлэн, эд хөрөнгө, элдэв цэнгэл, нэгэн биеийн өчүүхэн шуналыг огоорч чаддаг тийм хүмүүсийг Чингис хаан хөх тэнгэрийн харьяат иргэн хэмээн өндрөөр үнэлэн тэтгэж, тийм хүмүүсээр өөрийгөө хүрээлүүлж, чухам тийм хүмүүсээр улс гүрнээ бүрдүүлж байлаа. Чингис хааны аугаа ялалтын, Монголын эзэнт их гүрний ялагдашгүйн нууц нь чухам энд байсан бөгөөд Л.Гумилев тийм хүмүүсийг “урт дурынхан” хэмээн томьёолсон. Тийм хүмүүс бол чин үнэнч сэтгэл, зүтгэл, эрэлхэг бардам, омог төгс чанараараа онцгой содон ялгардаг бөгөөд энэ нь XIII зууны монголчуудын нийтлэг хэв шинж байв. Айн-Жалудад эрсэдсэн Хит Буха жанжин хийгээд бусад монгол баатрууд ч тийм л хэв шинжийн сонгодог сүүлчийн төлөөлөл нь байлаа. Учир нь чухам тэр цагаас хойш монголчуудын тэрхүү гайхамшигтай онцлог шинж бүдэгрэн, аажим аажмаар замхарч, газар сайгүй урвалж, хувиа бодох, явцуу эрх ашгаа дээдлэх үзэл хогийн ургамал мэт үржиж, эзэнт гүрний эрч хүчийг сульдуулан, сүр сүлдийг гутаасан юм. Ялангуяа Монголын бага хаадын үед энэ бүр хэмжээ хязгааргүй болж билээ.

Чингис хааны яруу алдарт Их Монгол гүрэн нь Чингис хааны өөрийнх нь үзэл санааг дагасан “урт дурын” хүмүүсийн гүрэн байсан бол бага хаадын үеийн Монгол нь явцуу эрх ашгийн төлөө үхэлдэн тэмцэлдсэн өчүүхэн урваач шарваачдын орон болсон байв. Тэд Чингис хааны Их засаг хуулийг аль хэдийнэ умартаж, Хөх тэнгэрийн эрх хүчийг мэдрэх мэдрэмжээ аль хэдийнэ гээж, хүний амьдралыг орчлонгийн бүхэл оршихуйн утгаар нь бус энэ нэгэн махан биеийн үхэх төрөхийн хоорондох хязгаараар хардаг болсон үе байлаа. Өнөө цаг үе ч мөн түүнээс ялгаа алга. Өнөө цагийн монгол хүмүүнд Чингис хааны монголчуудын үр хойч гэн нүүр бардам хэлэх ёс суртахууны эрх бий эсэхэд эргэлзэн эмзэглэх мөч мөн ч их болж, Чингис хааны үедсэн бол хэзээ ч өөд нар харахгүй байсан тийм урвагчид, амин хувиа хичээгчид өнөө өт хорхой, жоом бямсаа мэт асар их үржсэн төдийгүй, эрх мэдэлтэй болцгоож, улс орны, ард түмний хувь заяаг шийдэцгээж байх юм даа. Чухам тийм дээ л бид өнөө хүчгүй сул дорой байж, хүчтний өмнө бөхөлзөн шарвалзаж, гуйн царайчилж байна. Ард түмэн “Дээрээ суудлаа олохгүй бол доороо хөлөө олохгүй” хэмээн зүгээр нэг цэцлээгүй аж. Чингис хааны үл тэвчдэг байсан тийм хүмүүсээр удирдуулсан улс орон, хулгай, гуйранч, янхны орон болох нь ч аргагүй юм.

“Дайсанд ар нуруугаа харуулан амь зулбан зугтсан юм хэмээн хойч үе минь бүү хэлтүгэй, бүү ичтүгэй” хэмээн хойч үеийнхээ өмнөөс ичиж, тэднийхээ өмнө хэдэн зууны турш, магадгүй өнө мөнхөд нүүр баатар, омог төгөлдөр байсан Хит Буха жанжны тэр сүүлийн эмгэнэлт мөчөөс харин хойч үеийн бид ичиж үхэх мэт болсон байна.
Хит Бухагийн омог төгөлдөр төгсгөл нь XIII зууны монголын ялагдашгүй яруу алдрын сүүлчийн дуун байж. Тэр дуун өнөө бидний унтарсан урам зориг, замхарсан оюун санаа, алдагдсан итгэл үнэмшил, нойрмоглосон хүч чадлыг сэргээн дуудах дуудлага болон эргэн дуурсах болтугай.
Ерөөс аливаа улс нийгмийн хөгжил, дэвшил, уруудал доройтлын цаад шалтгаан нь үзэл санаа байсан хийгээд даяаршин цэгцэрч буй XXI зуунд монголчууд бид үгүйрэл ядууралгүй, өвчин зовлонгүй, өрөөл биесээ үгүйсгэн мугуйдлахгүй нэгэн цул болон хөгжин цэцэглэхийн тулд бидэнд үндэсний сэргэн мандах үзэл юу юунаас чухал юм. Чухам үндэсний сэргэн мандах үзлийн нэгэн ширгэшгүй булаг бол үндэсний өв соёл, ялангуяа монголчууд бидний хувьд их түүх маань юм. “Түүх гэгч өнгөрсөн рүү харсан зөнч” гэнэм. Тэгэхээр бидэнд хөгжлийн их ирээдүй бий ажээ.

Айн-Жалудын домог

Айн-Жалудын тулалдаанд эрсэдсэн монгол дайчдын дурсгалд

Б.Номинчимэд

Дурсахын учир

Одоогоос яг 750 жилийн өмнө 1260 оны 9 дүгээр сарын гурванд өнөөгийн Изриалын Назарет хотын баруун өмнөд хэсэгт, Палестиний хилийн ойролцоо байх Айн-Жалуд хэмээх газарт монголын багашиг арми Лалын ертөнцийн нэгдсэн армид бут цохигдон, хэдэн мянган монгол эрс, түүний дотор Их Монгол гүрний Найман аймгийн домог болсон баатар жанжин Хит Бух тэрхүү газарт үүрд нойрсожээ.
Ийнхүү бүтэн жарны туршид гудайж үзээгүй монгол цэргийн туг энд анх удаа гудайж, ялагдаж үзээгүй монгол дайчид энд анх удаа ялагдлын гашууныг амсчээ. Маш олон түүхчид Айн-Жалудын тулалдааныг анх удаа монголын түрэмгийлэлд няцаалт өгсөн, Лал, Арабын ертөнцийг аварсан түүхэн ач холбогдолтой тулалдаан хэмээн үнэлдэг нь үнэний хувьтай юм.
Чингис хаан Хорезмыг дайлж байхад өнөөгийн Афганистаны Бамаян мужид Шихихутагын удирдсан гурван түмэн цэрэг Желал-ад-Диний цэрэгт бут цохигдсоныг “монголчуудын анхны ялалдал” хэмээн зарим түүхчид тооцдог нь буруу. Учир юун гэвээс хэдийгээр Бамаянд Шихихутагийн цэрэг томоохон хохирол амссан ч энэ нь Хорезмийн дайнд үндсэн эргэлт болох хэмжээний үр дагавартай байж чадаагүй бөгөөд Бамаяны тулалдаан нь Монголын арми Хорезм, Ираныг байлдан дагуулах ерөнхий стратегийн зөвхөн нэг хэсэг нь байсан билээ. Бамаянд ялагдсанаар монголын арми зогсоогүй, харин ч Чингис хаан цохилтын хүчээ улам шаргуу, чанга болгож, биеэр цэрэг удирдан Желал-ад-Динийг мөшгөсөн Инд мөрний алдарт тулалдаанд түүнд сүүлчийн амин чухал цохилт өгсөн.
Харин Айн-Жалудад монголын баг цэрэг цохигдсоноор Арабын ертөнц бүхэлдээ, Мисир орон монголын довтолгооноос аврагдаж, түүхийн хүрд огт өөрөөр эргэж эхэлсэн гэж үзэж болох юм. Энэ тулалдааны дараа Мисир рүү чиглэсэн Монголчуудын довтолгооны чиглэл нугараад зогсохгүй Сири, Палестинийг бүхэлд нь алдаж, Евпрат мөрний зүүн эрэгт ухарч гарсан юм.
Түүхийн янз бүрийн эх сурвалжуудад Айн-Жалудад хоёр талаас учирсан цэргийн тоог харилцан ихээхэн зөрүүтэй бичиж тэмдэглэсэн байдаг. Араб, Персийн түүхчид ихэвчлэн хоёр талын хүчний харьцаа ойролцоо буюу тус бүрдээ 15 – 20 орчим мянган цэрэгтэй байсан гэдэг. Википедиа зэрэг лавлахуудад бол тус бүрдээ нэг түмэн цэрэгтэй байсан гэх. Монголчууд 20 000, мамлюк-түрэгүүд 25 000 байсан гэсэн тоо ч тааралдаж байсан.
Юутай ч Хит Бухийн арми багадаа 10 000, ихдээ 15 000 орчим байсан гэдэг дээр олонхи түүхчид ам нэгдсэн байна. Энэ түүхийг нарийвчлан судалсан Иерусалимын Еврейн Их сургуулийн профессор Рювен Амитай Хит Буха 12 000 цэрэгтэй байсан гэжээ.
Хүлэг хаан Сириэс буцахдаа Хит Бухад нэг түмэн цэрэг үлдээсэн гэх бөгөөд дээр нь Гүрж, Армений туслах цэрэг 1000 орчим, мөн монголчуудад дагаар орсон Сирийн Айюбидуудын цэргүүд, хунтайж Муса, Хасан нар цөөн тооны цэрэгтэйгээ хүч хавсарч байсан гэхээр дээрх тоо нэлээд бодитой болов уу.
Профессор Рювен Амитай Мамлюкийн султан Күтүз Киараас монголчуудыг тосон 12 000 цэрэгтэй гарсан гэжээ. Киарын Айюбид султаны мамлюк армийн хүч өмнө нь 12 000-аас хэтэрч байсангүй гэснийг үндэслэсэн бололтой. Гэвч энд зарим нэгэн хүчин зүйлийг тооцож үзэх хэрэгтэй юм. Монголчууд 1259 онд Багдадыг унагаж, Сирид довтлон Сирид оршиж байсан Айюбидийн угсааны гурван ханлигийг буулгахын нь буулгаж, бут цохихыг нь бут цохиход монголчуудын эрхийг хүлээн зөвшөөрөөгүй лалын үй олон дайчид эцсийн тулгуур цэг хэмээн найдвар тавин Мисирийн зүг дүрвэцгээсэн гэдэг. Ялангуяа кипчак Бибарсын удирдлаган дор Сирид байсан бахричуудын үлэмжхэн хүч ч Күтүзтэй 1260-аад оны эхэээр очиж нийлжээ. Тэгэхээр Күтүзийг Киараас 12 000 цэрэгтэй гарсан гэсэн тоо ихээхэн эргэлзээтэй. Мөн Күтүзийг Киараас гаран Салихая руу хөдлөх үед Алеппогийн эзэн асан Ан-Насир Юсуфийн цэргийн үлдэгдэл очиж нийлсэн байдаг. Сири дэх Айюбидийн султанууд нь Хүлэгийн цэрэгт хүчтэй эсэргүүцэл үзүүлж чадах хэмжээний цэргийн хүчтэй байсан гэхээр тэдний хүч нэг хоёр арван мянгаар тогтохгүй байсан гэсэн үг юм. Энэ мэт хүчин зүйлээс үзэхэд Күтүзийн арми юутай ч багадаа монголчуудаас 2-3 дахин хүчтэй байсан гэх магадлал бий юм.
Гумилев, Салих зэрэг Өрнийн түүхчид хүчний хувьд хоёр тал харьцангуй хол зөрөөтэй, монголчууд 15 000, мамлюк-түрэгүүд 60-65 000 орчим байсан гэжээ. Арабын түүхч Ибн ал-Давадари Айн-Жалудад мамлюк-түрэгүүд монголчуудаас тооны хувьд үлэмжхэн давуу байсныг хүлээн зөвшөөрсөн бол Монголын түүхч Ж.Бор Айн-Жалудад монголчууд арав дахин их хүчтэй дайсантай тулгарсан хэмээн бичсэн байх.
Ийнхүү нэг түм орчим монгол дайчид, эрэлхэг дайчин баатар Хит Буха ноёныхоо тугын дор, цөөн тооны холбоотны хамтаар Айн-Жалудад үлэмжхэн хүчтэй, үхэх сэхэхээ үзэхээр ирсэн шийдэмгий, монголчуудтай угсаа гарал ч ойролцоо байж мэдэх түрэг цусны Күтүз, Бибарс нарын цэрэгтэй эх нутгаасаа 6000 км-ын алсад эрслэн тулжээ.

Лалын тэнгэрт аянгын үүл хуралдав.

1258 оны 2 дугаар сарын 13-нд Хүлэг хааны дайчдын өмнө Багдад эрхгүй хүчин мөхөсдөж сөгдөв. Хүлэг хаан Багдадын Халифыг алт мөнгөний зооринд хоол ундгүй хорьж, алтаар хооллож, мөнгөөр ундаалахыг зөвлөн даажигнав. Таван зууны туршид хэн ч халдашгүй хэмээгдэж байсан Багдадын уналт нь лалын ертөнцийн тэнгэрт аянга болон нирхийж, харин христийнхэний хувьд дорноос Христүүдийг ивээгч наран мандсан мэт сэтгэгдэж байжээ. Армяны түүхч Киракос “Энэ хот ховдог шунахай аалз мэт цадаж ханахыг мэдэхгүй, хэдэн зууны туршид ертөнц дахиныг хоослон залгиж байв. Цус асгаруулсныхаа төлөө, эзэрхэг түрэмгий байсныхаа төлөө, их нүгэл хилэнцийнхээ төлөө Багдад хот ийнхүү тэнгэрийн хилэнгээр цээрлэл хүлээсэн нь энэ буюу” хэмээн бичиж байжээ. Европын христ ертөнцийн хэдэн зууны мөрөөдөл болсон Ариун газрыг чухам одоо л Хүлэг хаан тэдэнд чөлөөлж өгөх нь хэмээн баярлаж буй билээ. Багдадын уналтын өмнө Хүлэг хаан Лалын ертөнцийн хар дарсан зүүд болоод байсан Уулын өвгөнийг ичээнд нь дарж билээ.
Хүлэг хаан төд удалгүй их цэргээ дагуулсаар Евпрат мөрнийг гэтлэв. Алеппо 1260 оны эхээр унав. Алеппо орчмын олон цайз хэрэм, хот балгад монгол цэргийн гарт дараалан нурав. Гэвч Хүлэг хаан монголд Их Хаан Мөнх нас барсан, түүний ширээ залгамжлалын асуудал төрсөн ах дүү нь болох Хубилай, Аригбөхийн хооронд иргэний дайны хэмжээнд тулж очсоноос гадна өөрийнх нь хамаатан Алтан ордны хаан лал шүтлэгтэй Бэрх лалын ертөнцийн голт зүрх болсон Багдадыг унагаж, лал шүтлэгтнүүдийг хавчсанд дургүйцсэн, мөн Кавказын бүс нутгийг булцаацалдан умард хил дээр аюул занал дуудах болсоноос үүдэн буцжээ. Тэгэхдээ Тугынхаа жанжин Хит Бухаг нэг түмэн цэргийн хамт Сирийн амбан захирагчаар үлдээж, Сири төдийгүй Мисир орныг хүртэл дайтан авах үүрэг өгсөн байна.
Төд удалгүй Хит Буха жанжин урагшлан Хомс, Баалбек зэрэг хэд хэдэн томоохон хот, цайзуудыг ээлж дараалан авч, Дамаст тулж иржээ. Дамаскт түр хоргодоод байсан Алеппогийн султан ан-Насир Юсуф зугтаж, Дамаск бууж өглөө. Хит Бухын цэргүүд султан Насирыг элдсээр өнөөгийн Газын зурваст гүйцэж олзлон иржээ. Сири, Палестин орон үндсэндээ Хит Буха ноёны мэдэлд оров. Тэнгисийн эрэг дагуух Сидон, Тур, Акра хотууд, тэдгээрийг дагасан бяцхан зурвас болон Трифолын эрэг орчмын газар Загалмайтнуудын мэдэлд байжээ.
Ийнхүү 1260 оны дунд үе гэхэд Лалын ертөнц бүхэлдээ сүйрлийн ирмэгт тулж ирлээ. Тэдний сүүлчийн найдвар, горьдлого нь Мисирийн мамлюк-түрэгүүд болоод байв.
Чухам ийм эгзэгтэй үед уг тулалдаан болжээ.

Түүхийн хүрдийг өөр тийш нь эргүүлсэн увиагүй Баронуудын урвалга

Хит Буха ноёнтон өнөөгийн Изриалын зүүн хэсэгт орших Баалбек хотод буудаллаад байлаа. Ойрхи Дорнод, Бага Азийн христ шүтлэгт хаад, темплиер баронууд, хүссэн ч, эс хүссэн ч монголчуудын холбоотон болов. Учир нь тэдний дайсан нь Лалын ертөнц. Загалмайтнууд дөрвөн ч удаагийн аян дайнаараа, бүхэл европ даяараа хөтлөөд ч Ариун газраа чөлөөлж авч хүч хүрсэнгүй, харин Хүлэгийн довтолгоон нь тэдэнд шинэ найдварын наран болж байсныг дээр дурдсан. Арабуудын хувьд Газар дундын тэнгисийн зүүн эрэг, Трифол орчимд бэхэжсэн Загалмайтнуудын түшиц газрыг ховх цохихоор байдгаараа чардайж байсан цаг.
Хит Буха ноёны дүр төрх ер бусын эрхэмсэг бардмаар төсөөлөгддөг юм. Эртний язгуур сурвалжит Армений ван Хетум болон Антиохын ван VI Бехоменд нараар бараа бологчоо хийж эртний Дамаск хотын гол хаалгаар хүндтэй залран орж яваа ихэмсэг Хит Буха ноён, Газаас олзлогдож ирсэн, алдар цуут Саладины ач ан-Насир Юсуф султаныг өмнөө сөхрүүлчихээд орон нутгийн Загалмайн шашинт баронуудыг хүндэтгэн барьж өгсөн нүсэр том сэрүүн асарт тухлан суугаа сүрлэг Хит Буха... Гэтэл Хит Буха ноён бол Хүлэг хааны олон түмтийн ноёдын л нэг нь байсан. Харин Хүлэг хаан бол Монголын Их эзэнт гүрний зөвхөн нэг жигүүрийн эзэн байсан билээ. Тэгэхээр тухайн үеийн Монголын Их эзэнт гүрний сүр хүчинг зөвхөн их далай, уудам огторгуйтай л эгнэж зүйрлэн байсан нь, монголчуудын эсрэг сөрөх нь үхэх хулгана муурын сахлаар оролдож буйтай ялгаагүй мэт төсөөлөгдөж байсан нь ч аргагүй юм. Энэ үе бол Монголын эзэнт гүрэн аль хэдийнэ дээд оргил цэгтээ хүрч, эцсийн эрчиндээ орчихоод байсан үе ажээ.
Аливаа түүхэн эргэлтэнд санамсаргүй мэт, тун ч ялимгүй мэт үйлдэл гол оньс болон түүхийн хүрдийг эсрэг зүгт хөдөлгөчихдөг тохиолдол бий аж. Учир юун гэвээс, Сидоныг “Урт хөлт” Жульен хэмээх франк эр захирч байжээ. Ер тухайн үеийн Европын баронууд балмад түрэмгийгээрээ, дураараа дургидгаараа зард гарсан, Жульен ч тэднээс огтхон ч дутахааргүй байж.

Монголчуудын очсон газар бүр дэг журамд орж, аливаа дураар үйлдэх явдал хантайрагдан хазаарлагддаг байсан тэр л жаягын дагуу Сири, Палестинд монголчууд орсны дараа тэнд шинэ дэг журам бий болж, өнөөх цадиггүй баронууд дураар дургиж чадахгүйд хүрчээ.
Нэгэн өглөө Хит Буха ноёнтон итгэмээргүй тун хачирхалтай мэдээ хүлээж авчээ. Нөгөөх холбоотон баронууд нь Хит Бухын цэргийн нөөц агтны цэргийг алаад, туугаад явчихаж.., дээрэмдчихэж гэнэ. Урьд өмнө монголчуудад дайсан хаяанд байхад холбоотныхоо цэргийн агт руу хуруу дүрж байсан ийм хөгийн явдал огтоос тохиолдож байсангүй. Итгэхэд нэн бэрхтэй. Хамгийн адгийн урвагчид л ингэх биз. Гэтэл тухайн нөхцөлд урвана гэдэг зүгээр л сүйрэл рүү өөрөө гүйгээд очиж буйгаас ялгаагүй байж. Монголчуудаас урваж боллоо гэхэд Мамлюкуудаас өршөөгдөхгүй нь нэн ойлгомжтой. Хит Буха ноёнтон энэ явдалд итгэсэнгүй. Тэгээд ач хүүгээ 200 цэрэг дагуулан Жульенд том эндүүрэл болсныг хэлж, агт морьдоо буцааж авхуулахаар Сидоны зүг илгээжээ. Харин Жульен бол хулгайлах гэж хулгайлсан, дээрэмдэх гэж дээрэмдсэн тул “Өө, уучлаарай, энэ агт монголчуудынх байсан юм уу” хэмээн юу ч гэж хэлэх билээ. Хулгайч хүн хулгай хийхгүй бол санаа амарч тайвшран нойрсож чаддаггүй шиг л рефлексдээ хөтлөгдөөд хусчихсан юм чинь.
Ичсэн хүн хүн ална гэгчээр “Урт хөлт” Жульен Хит Бухын ач хүүг /зарим түүхчид хүү гэсэн бий/ дагалдагсадын хамт нударч орхиод хулгайлсан агтаа далайн эрэг дагуулан Акра руу хөөлгөчихжээ. Үнэ хүргэх гэж тэр. Гэхдээ хэнд гээч... Өөрсдийнх нь мөнхийн дайсан Мамлюкүүдэд. Тэдэнтэй Акра болон Турийн баронууд ч хуйвалдсан байна. Янхан мөнгөө авч л байвал хэнтэй, хэзээ, хаана гэдэг нь хамаагүй гэдэг шиг хулгайч хүнд бол үнэ хүрч л байвал хэнд, хэзээ, хаана зарсан нь хамаагүй билээ.
Монголчуудын хувьд байж боломгүй мэт энэ явдалд гэлмэн цочирдсон Хит Буха ихэд хилэгнэн ноёнтон цэргээ авч Сидоныг бүслэн байлдав. Хэдийгээр “Урт хөлт” Жульен балмад, журамгүй эр ч бас эрэлхэг рыцарь байж. Хотоо сүрхий хамгаалж, эцэст нь ойр дотныхноо авах усан онгоцонд суун Киприйн зүг зугтжээ. Монголчуудад тухайн үед усан онгоц байсангүй тул араас нь мөшгиж чадсангүй, харин Сидоныг нь эвдлэн сүйтгэж, галдан шатааж орхижээ.
Ойрхи Дорнод дахь Христын шашны нэгэн тулгуур болж асан Сидоны үнс Акра хийгээд Турын баронуудад таалагдсангүй.

Мамлюк-түрэгүүдийн эцсийн эрс шийдвэр

Энэ үед Хүлэг хааны ихэмсэг бардам үгтэй захидал хүлээн авсан Мисир орон үймэн сандралдаж байв. Хүлэг хаан тэрхүү захидалдаа “Дээд тэнгэрийн зарлигаар Монголчууд хүрэлцэн ирлээ. Биднийг сөрсөн бүхнийг няц дарна, та бүхэнд биднийг эсэргүүцээд үхэх, эсвэл бууж өгөх хоёрхон зам бий. Зугтан зайлах зам байхгүй, учир нь Тэнгэрээс тэгэж заасан юм” гэжээ. Мөн боол байгаад эзнээ алж, урвалгаар их суудалд хүрсэн султан Күтүзыг мамлюк-боол гаралтайг нь дурдаж, боол учир эзнийхээ өмнө бушуу хурдан нүглээ наминчлахыг тушаасан байна.
Күтүзын цэргийн зөвлөл бүтэн долоо хоног хуралдаж, бууж өгөх, сөрөн босох эсэх дээр санал зөрөн удтал маргалджээ. Өөрийгөө ялагдан сүйрсэн Хорезм шахын угсааны хүн гэж тооцдог Күтүз болон монголчуудад өмнө нь олзлогдож, бас цэрэгт нь алба хааж байгаад Ливант руу боол болон зарагдаж, түмэн бэрхийг туулж байсан Бибарс нар тулалдаад үхье гэдэг дээр тууштай байсан байна. Эцэст нь Сирийн зарим хотууд бууж өгсний дараа ч монголчуудын өршөөл энэрлийг аваагүй, хядагдсан гашуун түүх тэднийг нэгэнт л үхэхээс хойш бууж өгч алуулснаас сэлмээ бариад тэмцэж байгаад алуулсан нь дээр юм гэсэн шийдвэрт хүргэжээ.
Монголчуудтай тулалдая гэсэн шийдвэрт хүргэхэд Акрагийн рыцариудын илгээсэн элчийн мэдээ ч нөлөөлсөн биз. Монголчуудын дэглэмд дургүйцэж, бас ч дээр нь Жульен цохигдож, Загалмайн Сидон хот унасанд хорссон тэдгээр баронуудын элч Күтүзэд “Христийн үнэнч зарц нар монголчуудтай тулалдахад, та бүхэнтэй хамсахад бэлэн” гэсэн утгатай үг авч очжээ. Олзоо булаалдан хэмлэлдэх чоно, цөөвөр хоёр шинэ ирсэн барнаас олзоо харамлан хамтарч буй шиг л юм болж.
Мамлюкуудын олонхи нь кипчак, түрэг угсаатай, цус халуун, оргилуун, дайнч шийдмэг эрчүүд байв. Тэр ч бүү хэл тэдний дотор Алтан ордны улсаас янз бүрийн шалтгаанаар дүрвэж очсон язгуурын монголчууд ч байлцсан гэдэг. Мисирийн хамгийн сүүлчийн Айюубидийн хатан нь ч мөн монгол-түрэг гарвалтай Шаграт гэгч байсан аж.
Ингээд Күтүз Сири, Палестинаас монголчуудын цохилтоос зугтаж ирсэн цэргүүдээр үндсэн хүчээ зузаатгаад монголчуудыг эх нутаг дээрээ биш өмнөөс нь тосч тулахаар Киараас хөдөлжээ. Синайн цөлийг туулж, Газ руу орж ирэхэд тэнд Байдар ноёны удирдсан Хит Бухын толгойн сэргийлэх анги хүлээж байв. Даанчиг цөөхүүлээ байсан Байдарын цэргийг хоромхон зуур нөмрөн авч цохин, цөөхөн ч болсон монголыг ялсандаа мамлюкуудын дайны урам зориг нь бага ч атугай сэргэжээ.
Баалбект байсан Хит Буха ноён мамлюк-түрэгүүд Синайн цөлийг гатлан Газад орж ирж буй мэдээг Байдараас хүлээн аваад цэргээ жагсаан яаравчлан тосчээ. Тэрбээр Назарет хүрч, тэндээсээ тунгалаг булаг урссан, агт морины бэлчээр сайтай Айн-Жалудыг сонгон авч мамлюкуудыг тэнд тосон цохихоор хүлээв.
Хит Буха ноён Газын баруун эрэг мамлюкуудтай ясны дайсагнагч христийн рыцариудын эзэмшилд буй тул Күтүз яагаад ч баруун эргээд явахгүй, тэд зөвхөн Синайн цөлийг халз туулах ба цөлийн захад байх энэхүү ус, бэлчээртэй газрыг зорих болно, цөлийг туулж, агт морьд нь сульдсан байна гэж тооцоолжээ. Өөр хэн ч байсан ингэж л тооцох болно. Агт морины туулах чадвар гэдэг цэрэг армийн хувь заяаг голлон шийдэж байсан үе билээ. Тэрхүү Айн-Жалуд нь Монголын морьт армийн хувьд цэргээ дэлхэн байрлуулж байлдахад зүүн жигүүрийг нь уулс хамгаалж, баруун болон төв хэсгээрээ намхан толгодтой нь янз бүрийн маневр хийхэд нэн тохиромжтой газар байжээ.
Харин энэ завсар Күтүзтэй Акрагийн рыцарууд холбоо барьж, тэднийг Акрагийн цайзынхаа дэргэд тосч, цэрэг армийг нь амрааж, жанжид, султануудыг нь цайлж дайлаад зогсохгүй мөнөөх дээрэмдсэн Хит Бухын цэргийн нөөц агтыг өндөр үнээр худалджээ. Тэгээд зогсохгүй хэрвээ монголчуудыг ялсан тохиолдолд тэдний агтыг эргүүлээд хямд үнээр худалдаж авах яриа хэлцээ ч хийсэн гэдэг.
Ийнхүү монголчуудын хувьд огтхон ч төсөөлөөгүй үйл явдал болов. Хит Буха ноён рыцарь баронуудыг олзны төлөө холбоотныхоо морийг хулгайлж, дээрэмдэж болдгыг чүү ай гэж нэг ухаарсан ч харин өчүүхэн олзны төлөө дайсантайгаа нэг өвөр түрийнд орж, холбоотныхоо араас хутга шаадаг гэж огтхон ч төсөөлөөгүй, ерөөс монголчуудын хувьд тийм увиагүй урвалга санаанд нь ч багтахгүй байсан нь түүхэн үйл явдалд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэжээ. Акра, Турийн баронуудын энэхүү урвалгыг увиагүй шинжийг Л.Гумилев ихэд эгдүүцэн бичсэн нь бий.
Ингээд агт морьдоо сэлбэж, хоол хүнсээ базааж, сэргэж авсан мамлюкуудыг Айн-Жалудад ирэхэд Хит Буха ноён нөөц агтгүйн дээр Баалбекаас багагүй хол аян туулж ирээд цэрэг агтаа хангалттай амрааж ч амжаагүй байжээ.

Амь өрссөн тулаан

Тулалдаан 1260 оны 9 дүгээр сарын 3-ны үүрээр эхэлжээ.
Зарим түүхчид эхэлж Күтүз монголчуудтай тулж, ихэд цохигдон ухарсан ба Бибарс цэргээ аван отоонд байсан газар луу монголчуудыг дагуулж очсон, ингээд монголчуудыг хоёр талаас нь бүсэлж ялсан гэдэг. Ази, Европод Монголчуудын олонтаа хэрэглэж байсан, тухайлбал 1217 онд Зэв ноён Ферганд Хорезмийн шахын эсрэг, 1221 онд Зэв, Сүбээдэй хоёр Кура голд Гүржийн рыцариудын эсрэг, 1223 онд Кальк голын хөвөөнд Оросын вангуудын нэгдсэн армийн эсрэг, 1241 онд Лигницэд Байдар, Хадаан нар II Хенри вангийн удирдсан европын нэгдсэн арми, Шйао голын эрэгт Сүбээдэй, Батхаан нар Унгарын VI Бела вангийн эсрэг амжилттай хэрэглэсэн отон байлдааны уламжлалт аргыг мамлюк-түрэгүүд монголчуудын өөрсдийнх нь эсрэг анх удаа амжилттай хэрэглэсэн гэж үздэг байна.
Бүтэн жарны турш Ази-Европыг донсолгосон монголын морьт цэргийн тактикийг энэ зуур дайснууд нь хангалттай судалж мэдсэн нь тодорхойн дээр монголын армид алба хааж байсан авьяаслаг Бибарс жанжин уг аргыг монголчуудаас маш сайн суралцсан байх тал бий.
Харин Изриалын түүхч Рювен Амитай анхлан Бибарс Монголчуудтай тулсан гэжээ. Юутай ч хүчний харьцаа багадаа хоёр, ихдээ 10 дахин их зөрөөтэй байсан ч урьд өмнө ялагдал гээчийг огтхон ч амсаж үзээгүй, ялагдлын тухай ойлголт ч байхгүй монголчууд өөрсөддөө даан чиг их итгэлтэй байж. Чингис хаан болон түүнийг залгамжлагчдын аян дайны түүхэнд монголчууд ямагт өөрсдөөсөө илүү хүчтэй, зарим тохиолдолд бүр хэд дахин их хүчтэй дайсантай тулалдаж, ямагт ялж дийлж ирсэн тул Хит Буха болон монгол дайчдын хувьд мамлюк-түрэгүүдийн цэргийн тоо нэг их сонин байгаагүй нь лавтай.
Ингээд Монгол дайчдын гань галзуу довтолгоон эхэлж, эхэндээ Бибарс бараг олзлогдох шахжээ. Монголчуудын баруун жигүүрийн цэрэг мамлюкүүдийн зүүн жигүүрийн хумин цохиж, тэднийг зугтахад хүргэжээ. Күтүз, Бибарс хоёр ихээхэн чармайлт гарган байж задарсан цэргийнхээ жагсаалыг дахин цэгцэлж эргэн сөрөг дайралт хийсэн боловч монголчуудын мохошгүй зориг тэдний сөрөг дайралтыг няцаан, дахин довтолсноор мамлюкүүдын хувьд ялагдал тун ойрхон иржээ. Гэвч сунжирсан энэ тулалдаануудад сэлбэх хүчгүй болсон монгол цэргийн агт морьд сульдаж, харин монголчуудын нөөц агтаар сэлбэсэн мамлюк түрэгүүд дахин цэргээ эмхэлж чаджээ. Кутуз “Өө Ислам, Аяа Аллах” хэмээн Аллах тэнгэртээ чанга дуугаар залбиран тусламж хүсэж, “Зугтсан ч үхнэ, тэгэхээр нэр төртэй тулалдаад үхэцгээе” хэмээн сандарч үймсэн цэрэг дайчдаа зоригжуулж, уриалж байжээ.
Монголчуудын хувьд одоо нөхцөл байдал хүндрэх шинжтэй болов. Яг ийм эгзэгтэй мөчид монголчуудын зүүн жигүүр болж байсан монголчуудад дагаар орсон Сирийн Айюбидийн султан Муса цэргээ аван зугтаж одсоноор тулалдааны хувь заяаг нэг мөсөн эргүүлж орхив. Бибарс шилдэг цэргээрээ эзгүйрэн хоосорсон монголчуудын зүүн жигүүрийг хумин, бүсэлжээ.

Хит Буха ноёны омог бардам төгсгөл

Тулалдааны хувь заяа нэгэнт тодорхой болов. Хит Буха ноёны зарим шадрууд зугтан амь гарах боломж бий талаар хэлэхэд Хит Буха ноён хүлээж авсангүй. Тийнхүү “Зугтаж, дайсанд ар нуруугаа харуулж, хойч үедээ ичгэвтэр болохгүй. Монгол цэргийн сүр золбоог хэдийгээр ялагдсан ч гэсэн муу нохой шиг сүүл хавчин зугтаж гутаахгүй. Эзэн хаандаа үнэнч эр цэргийн ёсоор эрслэн тулалдана. Хожим хойно хэн нэгэн нь энэхүү тулалдаанаас амь гарч Эзэн хаанд маань хэл хүргэлээ гэхэд намайг эзнийхээ алдрыг гутаан шившгээ тарьж эргэж дутаасан хэмээн бүү хэлэг. Эргэн дутаадан цэрэг эртэй хэмээн Их эзэн маань бүү сэтгэл чилээрхэг. Энд миний цэрэг ялагдсан хэмээн эзэн минь сэтгэлээр бүү гутраг. Миний үхлийг, миний ялагдлыг эзэн хаан маань цэрэг дайчдынхаа гэргий нар нэг жил жирэмслээгүй, адуун сүргийнхээ гүүг нэг жил унагалаагүй хэмээн бодог” гэж хариулаад “Хүлэг хааны минь алдар бадраг” хэмээн уриа хашгиран дайран оржээ.
Хит Бухаг ганцаараа мянган дайчин шиг эрэмгий тулалдсан хэмээн тэр үеийн түүх бичээчид тэмдэглэж үлдээжээ. Монгол цэргийн туг дайсанд олзлогдоход ойрхон болсныг хараад Хит Буха тугийнхаа цэргийг аврахаар дайсан руу дайрчээ. Ийн цавчилдаж байтал морь нь суманд оногдон унасан байна. Хэдий явгарсан ч Хит Буха хэнийг ч өөртөө ойртуулахгүй илдээ салхи мэт эргэлдүүлэн галзуу арслан барс шиг тулалдаж, монгол дайчныг мохоож, алдар хүртэх гэсэн маш олон мамлюк-түрэгийн баатар эрийг цавчлан хаялжээ. Урьд өмнө өч төчнөөн дайн тулаанд орж, олон шилдэг дайчидтэй илд зөрүүлж явсан Кутуз болон Бибарс нар ийм аймшиггүй зориг, чадал төгс дайчныг харж, заавал амьдаар нь барихыг цэргүүддээ тушаасан байна.
Мамлюк харваачид Хит Бухын тахимыг нь нуга харван сөхрүүлж байж сая нэг дарж авчээ.
Дунд сургуулийн сурагч саваагүй сониуч хүүхэд байхдаа Хит Буха ноёны энэхүү эрэлхэг бөгөөд эмгэнэлт төгсгөлийн тухай номоос уншаад ихэд сэтгэл хөдлөн, түүнээс хойш олон жилийн туршид алдарт Хуралажын гянт илдээ чийрэг чанга гартаа атгаад сөхрөн суусан ч чивчиртэл татсан хуурын чавхдас мэт нуруугаа цэхлэн, тойрон шавсан үй олон мамлюк дайчдыг бүргэдийнх мэт ширүүн хурц харцаараа нэвт шувт шөвөгдөн харж буй буурал үс нь салхинд хийсэх өвгөн дайчны дүр төрх үе үе сэтгэлд сэрхийн орж ирдэг бөлгөө. Сайн зураачсан бол зурахсан. Яг л Репин Тарас Бульбаг зурсан шиг.
Н.Гоголийн “Тарас Бульба” хэмээх яруу сайхан тууж шиг сайхан тууж бичиж, Хит Буха ноёны алдрыг дуурсгахсан гэсэн мөрөөдөл олон жил цээжинд уяатай явдаг юм. Дайсны бүслэлтээс гарахаар амь өрсөн давхиж явах зууртаа тамхины нь түнхэг гээгдэж унасанд “Байз, энэ муу сайн Ляхуудад тамхиныхаа түнхэгийг ч үлдээхгүй шүү” хэмээн мориноос бууж, сахлаг ургасан өвс ногоон дотор эрж тэмтчих зуур тал талаас нь гэнэт 30 орчим лях цэрэг гарч ирээд Тарасын чийрэг чанга мөрнөөс нь зууран ноцолдов. Өвгөн Тарас хэдэнтээ мөр цээжээ сэгсэрч үзээд, дийлсэнгүй, “Ай яа, уулыг цас, эрийг нас даржээ” хэмээгээд гаслан уйлав. Тарас залуудаа тийн мөрөө сэгсэрхэд нь түүний хүчирхэг мөрнөөс нь зууралдсан ямар ч чийрэг эрчүүд хадуурын эрэнд өртсөн тариан түрүү мэт ханаран шилбүүрдүүлэх бөлгөө хэмээн Гоголь эрэлхэг Тарас өвгөний дүрийг уран яруугаар дүрсэлсэнсэн.
Монголын Эзэнт их гүрний жирийн нэгэн түмтийн ноёны энэхүү дүр бол яагаад ч Запорожийн тэрхүү хасаг атаман эрийн дүрээс дутах учиргүй.
Хит Буха ноён тэр үед лавтай 60 орчим настай, магадгүй 60 насыг нэлээд давсан ч байж магадгүй байх учиртай. Яагаад гэвэл Сидон руу ач хүүгээ алдсан агтныхаа араас явуулж гэхээр...

Үргэлжлэл нь дараагийн дугаарт

Энэтхэг дэх Их Монголчуудын түүх – History of the Great Mughal

Ялалт амжилт, яруу алдар хийгээд гунигт төгсгөл

(Цуврал-2)

Түүхэн найруулал

Хоёр: Энэтхэг дэх Их Монголчуудын язгуур гарвал хийгээд Могол, Монгол хоёр нэг үг болох нь

Энэтхэг дэх Их Монголчуудыг “mughal, moghul, mogul” хэмээн түүхийн болон бусад ном зохиолуудад янз бүрээр дуудаж, бичиж тэмдэглэсэн байх юм. Сүүл үеийн түүхийн ном бичгүүдэд “mughal” гэсэн нь түгээмэл тааралдана. Ихэвчлэн “Great Mughal” гэжээ.

Монгол хэлнээ олонхдоо Могол, зарим үед Могул гэж буулгаж, нэршсэн байна.

Ер нь урьд өмнөх Монгол үндэстний түүх бичлэгт Энэтхэг дэх Их Монголчуудын түүхийг дурдсан нь ер үгүй, энэтхэг оронд цөөн ч гэсэн монгол хүн байж, тус улс үндэстнийг хэдэн зуунаар удирдан жолоодож, шинэчлэн бүтээж, алдар суу, баян тансаг нь дэлхий даяар дуурсаж байсан баялаг түүхийг үл мэдэгч, үл тоогч байдлаар өнгөрсөөр ирсэн, тэр ч бүү хэл Энэтхэгийн монголчуудыг Монгол биш, монголчуудтай огт хамаагүй гэх үзэл хандлага монголчууд бидний дунд түгээмэл байдаг нь дээрх түүх бичлэгт үлдээсэн онгорхой орон зайн үр урхаг болов уу. Энэтхэг дэх Их Монголчуудын түүх бол яаж ч үгүйсгэж, баллуурдах аргагүй Монгол үндэстний их түүхийн нэг хэлтэрхий, салаа салбар нь юм. Үүнийг дэлхийн монгол судлаач эрдэмтэд төдийгүй энэтхэгийн түүхч мэргэд хүртэл ном бүтээлдээ зүйл бүрээр бичиж тайлбарласаар байтал монголчууд бид өөрсдөө харин биш ээ хэмээн зүтгэх нь инээдтэй, эмгэнэлтэй.

Бид Египед, Ойрхи Дорнод дахь Ил хаант улсын, Дундад Ази дахь Цагаадайн улсын, Орос, Дорнод европ дахь Алтан ордны, Хятад болоод Зүүн өмнөд Ази дахь Их Юань улсын түүхийг Монгол үндэстний түүхийн нэг хэсэг гэж үздэгийнхээ адилаар Энэтхэг дэх Их Монголчуудын түүхийг ч тийн үзэх нь зүйтэй санагдана. Ойрхи дорнодод ч, Дундад Азид ч, Орост ч монголчууд бүс нутгийнхаа хүн амын үнэмлэхүй цөөнх нь байсан, гэсэн хэдий ч тэд тухайн улс орнууд, үндэстнүүдийг удирдан чиглүүлэгч, эзэгнэн захирагч, дарангуйлагч нь байсныхаа хувьд тэдний үйл хэрэг, санаа зориг, нөлөөлөл, ул мөр бүхэн нь бүс нутгийнхаа хөгжил дэвшил, улс үндэстнүүдийн хувь заяанд онцгой чухал ач холбогдолтой байж, түүхийн хүрдийг залан эргүүлэгч гол хүчин зүйл болж байсан байдаг. Тиймээс л өнөө Алтан орд, Ил хаад, Цагаадайн улс хийгээд Юань гүрний түүхийг Монголчуудын түүхийн нэг хэсэг гэж зүй ёсоор үзэж буй. Энэтхэг дэх монголчуудын түүх ч мөн чанар, агуулгын хувьд дээрхтэй яг адил юм.

Эл учир “Энэтхэг дэх Их Могол” гэх бус “Энэтхэг дэх Их Монгол” хэмээн бид бичиж, ойлгож хэвших нь зүйтэй гэсэн санал дэвшүүлж, энэхүү түүхэн найруулалдаа тийн зүрхлэн бичиж буй болно.

Үүний тулд Энэтхэг дэх монголчуудын угсаа гарвал болон “Монгол” хэмээх үг Перс, Энэтхэг зэрэг хэлнээ хэрхэн “Могол” болон хувирсан хоёр хүчин зүйлд уншигчдын анхаарлыг хандуулах нь зүйтэй болов уу.

***

Энэтхэгт Бабаар хааныг Дундад Азиас ирсэн Түрэг эсвэл Узбекаас гаралтай гэсэн ойлголт түгээмэл байх шиг ажиглагдсан. Арга ч үгүй байх, энэтхэгийн дунд сургуульд түүхийн анхан шатны ойлголтын түвшинд Бабаар хаан болон XIV-XVI зуунд Дундад Азид тогтнож асан Моголстан хэмээх Цагаадайн улсын болон Төмөр хааны уг гарвалын тухай нарийвчлан заадаггүй хойно.

Гэвч мэргэжлийн түүхч болон түүхийн нэлээд нарийн мэдлэгтэй, боловсролтой давхаргынхны хувьд Моголууд бол Монголчууд юм гэдгийг биднээс илүү сайн мэддэг юм билээ.

Делийн их сургуулийн дэд ерөнхийлөгч Сатиш Чандра нь Энэтхэгийн дундад зууны түүхийг, ялангуяа Их Монголчуудын түүхийг нарийвчлан судалсан хүмүүсийн нэгэнд тооцогддог. Тэрбээр “Дундад зууны Энэтхэг: Султанаас Моголчууд хүртэл. Моголын эзэнт гүрэн” /Medieval India: From Sultanat to the Mughals. MUGHAL EMPIRE(1526-1748)/ номдоо Энэтхэгийн Их Монголчуудын угсаа гарвалыг Барлас овгын Төмөр болоод Чингис хааны хүү Цагаадайн угсааныхан болох Монгол хан, Казан ханаас гаралтай болохыг онцолсон байна.

Жавахарлал Неру “1526 онд Дели дэх дорой буурай, өөдгүй афганы султаныг Бабур ялснаар Энэтхэгт шинэ эрин үе, Монголчуудын шинэ эзэнт улсын үе эхэлжээ” хэмээн “Ертөнцийн түүхийг сөхөн үзвэл” номынхоо хоёрдугаар ботийн 88 дугаар бүлэгт бичжээ. Тэрбээр “Моголуудын шинэ эзэнт улсын үе” гээгүй “Монголчуудын шинэ эзэнт улсын үе” хэмээн зориуд цохон бичсэнийг анзаарахгүй байхын аргагүй.

Сүүлийн саруудад Энэтхэгт гайгүй гүйлгээтэй номын нэг болоод буй

Алекс Рутерфордийн “Моголын эзэнт гүрэн: Умардын түрэмгийчүүд” /Empire of the Moghul: Raiders from the North/ романд Бабаар хаан өвөг дээдэс болох монголчуудын хийгээд Чингис хааны түүхийг сайтар мэддэг, түүнээс олонтаа үлгэр авдаг, бахархдаг байсан тухай хэд хэдэн газарт дурдсан байна. Энэ ном уран зохиол хэдий ч түүхэн эх үндэс дээр суурилсан нь тодорхой.

Мөн германы нэртэй дорно дахины судлаач Аннемари Шиммэлийн “Их Моголын эзэнт гүрэн: Түүх, урлаг, соёл” /The Empire of the Great Mughals: History, Art and Culture/ номд ч Могол хийгээд Монголын хоорондох холбоог тодорхой дурдсан байна.

Делийн Educational Trust хэвлэлийн газрын эзэн Сри Самаж “Монголчуудаас Чингис, Хубилай, Хүлэг, Бабаар, Акбар гээд олон их хаад төрсөн” хэмээж байсан.

Бабаар хаан нь эцгийн талаасаа Төмөр хааны, эхийн талаасаа Чингис хааны шууд угсаатай хүн юм. Бабаар өөрөө бичсэн намтар “Бабаарнама”-даа ч үүнийг маш тодорхой бичиж үлдээжээ. Түүний эцэг Ферганы захирагч Омар шейх Мирза нь Доголон Төмөр хааны дөрөвдэх үе, харин ээж Хөтлөг хатан нь Цагаадайн улсын үлдэгдэл болох Моголстаны хаан Үнүсийн охин байжээ.

Бабаарыг монгол биш, түрэг хэмээхийн үндэс нь түүний эцгийн талын дээд өвөг алдар цуут доголон Төмөр хааныг монгол биш, түрэг гэх түгээмэл ойлголтоос үүдэлтэй. Түрэгүүд ч заримдаа Төмөрийг монголжсон түрэг хүн гэдэг. Зүй нь түрэгжсэн монгол хүн юм. Өнөөгийн Болгар, Босни-Серби, Унгарыг ниргэж Европыг чичрүүлж байсан Түрэгийн Их султаан сохор I Биязидийг 1402 онд доголон Төмөр хаан эх нутаг дээр нь, Анкара хотын ойрмогхон хиар цохиж, өөрийг нь олзлоод шувуу мэт алтан торонд хийж, зугаа цэнгэл хийн дэргэдээ авч явж, гайхуулдаг байсан гэдэг. Тэгэхэд түрэгүүдэд Төмөр нь харийн түрэмгийлэгч л байсан даа.

Узбекуудын хувьд Төмөр хаан бол улс гүрнийг нь үндэслэгч нь, эцэг нь, бахархал нь болдог. Төмөр хааны үйл ажиллагааны үр дүнгээр энэ улс үүсэн бий болж, өнөөдөр улсын чинээтэй байгаа учир аргагүй байх. Өнөө Төмөр хаан бол Узбек улсын нэгэн бахархал, үндэсний сэргэн мандлынх нь нэг өгөгдхүүн болж байна.

Гэхдээ л Төмөр нь язгуурын монгол байсныг түүх судар илхэнээ гэрчлэх бөлгөө. Тэрбээр язгуурын монгол аймаг болох Барласын их ноёны хүү бөгөөд эхийн талаасаа бол Зүчийн угсаатай байж. Барлас нь 1206 онд Их Монгол улс байгуулагдахад бүрэлдхүүнд нь багтаж байсан 26 овог аймгийн нэг. Барласын Хубилай баатар нь Чингис хааны шадар өрлөг, дөрвөн хошуучийн нэг билээ. Төмөр өөрөө Чингис хаанаар бахархаж, түүнийг дуурайхыг эрхэмлэж, түүний цэрэг дайны арга барилыг гарамгай суран, түүний удамд улам ойртохын тулд Цагаадайн угсааны хааны охинтой, өөрөөр хэлбэл Чингисийн угсааны гүнжтэй гэрлэж байжээ. Түүний залгамжлагчдийн дунд Чингисийн болон монгол угсааны гүнжтэй хуримлах нь түгээмэл байсан ба 100 гаруй жилийн дараа ч Бабаар хаан мөн монгол угсааны Мэнлиг(Manglig) гэдэг овгийн тэргүүний охин Аюуш гэгчийг их хатнаа болгож байсан гэдэг. Энд хоёр зүйл анхаарал татаж байна. Нэгд 1500-аад оны үед Дундад Азид Мэнлиг(Mаnglig) нэртэй монгол овог аймаг оршиж байсан явдал юм. Энэ нь Тэв тэнгэрийн эцэг, Хонхотны Мэнлиг эцгийн 13 хүүхдийн үр хойч гурван зууны дараа овог аймаг болтлоо өсөж үржин, монголын тулгар төрийг төвхнүүлэхэд үнэлж баршгүй гавьяа байгуулан “Мэнлиг эцэг” хэмээн түүхэнд тод үлдсэн гавьяат дээд өвгийнхөө нэрээр овог аймгаа нэрийдэж явсан байж болох талтай. Хоёрдахь нь Бабаар хааны анхны хатан болох дээрх мэнлиг овгийн тэргүүний охин нь Аюуш (Ayushi) хэмээх түвд гарвалийн нэртэй байгаад юм.

Энэ Аюуш нэр нь Дундад Азид байсан Цагаадайн угсааны монголчууд нь ойрдуудыг 1615 онд Түвдийн бурхны шашинд бүрэн орохоос өмнө, Түмэдийн Алтан хаан 1578 онд Хөхнуурын Цавчаал сүмд түвдийн Сономжамц ламтныг залж, Далай лам цол олгон Төв монголд бурхны шашныг албан ёсоор залахаас ч өмнө Түвдүүдтэй шашин соёлын нягт харилцаатай байсны нэг илрэл байж магад. Ер Дундад Азид байсан Монголчууд бусад монголчуудаас өмнө Түвдтэй шашин соёлын холбоотой болсон нь газар нутгийн ойр дөхүү гэхээс илүүгээр баруунаас улам бүр шахаж байсан лалын шашны нөлөөллөөс сэргийлэх гэсэн оролдлого байсан ч байж болох юм. Эдгээр нь монгол үндэстний түүхэнд маш их байдаг судлах эзнээ хүлээж буй хөндөгдөөгүй сэдвүүдийн нэгээхэн хэсэг төдий юм.

Ирланд, Финийн эрдэмтдийн хийсэн генийн судалгаагаар Доголон Төмөр нь өөрөө Чингисийн угсаа байх магадлал маш өндөр байгаа гэсэн мэдээлэл гарсан байсан. Үгүй гэх аргагүй. Учир нь Чингис хаан бүх монголын аймаг, овгуудыг үр хүүхдүүддээ хувааж өгсөн бөгөөд тэдний үр ач, удам салтар нь аажмаар тухайн овог аймгуудынхаа эзэн ноён нь болдог уламжлал дундад зуунд нэгэнт бий болоод байв. Нэн ялангуяа дундад азид сохор, доголон, тэнэг мунхаг ч хамаагүй алтан ургийн шууд удмын хүн л хаан, жолоодогч суух зөрчиж болдоггүй зарчимтай байсан юм. Дээр дурдсан Сатиш Чандра “Монголын эзэнт гүрэн нуран унасны дараа ч Төв Азид Чингис хааны үр удам биднийг хууль ёсоор захирах учиртай гэсэн ойлголт удаан хугацаанд оршиж байсан” хэмээн Гави Хамблийн “Central Asia” (London 1969) номоос зүгээр нэг иш татаагүй байх.

Төмөр ч өөрийгөө их хаан гэж нэрлэж зүрхлээгүй бөгөөд эмир гэдэг удаах зэргийн цол хэргэм хэрэглэж байсан төдийгүй алтан ургийн Хусейн гэгчийг хаан ширээнд билгэдэл төдий залж, өөрөө өмнөөс нь бүхнийг шийдэж байсан билээ. Гэвч энэ нь Төмөрийг алтан ургийн биш гэдгийг нотлохгүй, харин тухайн үед хаан ширээ залгамжилж байсан алтан ургийнхны гол гэр бүлээс нэлээд дээр холдож, хөндийрсөн нэгэн салтар байсан байж болох талтай. Өөрөөр хэлбэл Төмөрийн эцэг Барлас овгийн ноён Тарагай нь хэдий алтан ургийн гарвалтай ч шууд хаан ширээ залгамжлах эрхгүй холдож хөндийрсөн, хаан угсааныхны дээд, доод аль нэг үеийн төрөл овогтон байсныг үгүйсгэх аргагүй.

Ер нь өнгөрсөн зууны эхэн гэхэд монголд тайж угсгаатай хэдэн мянган хүн байсан ба тэд бүгд Чингис хааны цустай, алтан урагт харьяалагддаг хүмүүс байсан байна. Учир нь тайж гэдэг бол ван, гүнгийн адил гавьяа зүтгэлээр шагнал болгон өргөдөггүй, зөвхөн алтан ургийнхны л дархалсан нэр болон үеэс үед, үрээс үрд уламжлагдан ирсэн байдаг. Зөвхөн боржигон овогт л тайж нар байсан юм биш, урианханы, олхонудын, жалайрын, бэсүдийн гэх мэт монголын бүх овог аймгуудын тайж нар нь угсаа гарвалын хувьд адилхан алтан урагт харьяалагдаж байжээ. Харин хаан ширээ залгамжилж яваа тухайн голлох буюу шууд удмын гэр бүлд хэр ойр вэ гэдгээрээ л ялгагдаж байсан ба өнгөрсөн зууны эхэнд байсан тэр олон тайж нараас зөвхөн Халхын дөрвөн хан, түүний дотор Сайн ноён хан Намнансүрэн нь Чингис хаанаас хойшхи төдий хүртлэх Монголын хаан ширээ залгамжилж ирсэн удамд хамгийн ойр бөгөөд хаан суух хамгийн давуу эрхтэй хүн байжээ.

Төмөр хааны үүх түүхийн талаарх нэлээд сайн судалгааны бүтээл болсон хэмээн үнэлэгдээд буй Жастин Мароззийн “Tamerlane: Sword of Islam, Conqueror of the World” номд “Төмөр нь Цагаадайн юм уу, түрэгжсэн монгол, эсвэл түрэг хүн. Гэвч би Төмөр бол Татар хүн гэдэг Европчуудын үзлийг дагадаг” гэжээ. Европ дахинд дундад зууны үед Монголчуудыг Татар хэмээн нэрийдэж байсныг бид сайн мэднэ. Ялангуяа Алтан орд, түүнээс салбарласан хаант улсуудыг Татар хэмээн ерөнхий нэрээр нэрлэж ирсэн. Жастин Мароззи цааш нь “Төмөрийн эцэг Тарагай нь Барласын ноён. Барласууд нь Татарууд буюу Монгол гаралтай түрэг хүмүүс юм. Тэд XIII зуунд Төв Азийг байлдан дагуулсан Чингис хааны удмынхан билээ” гэжээ. Тарагай ноёны хатан нь Зүчийн удмын гүнж байсан. Энд бас нэгэн сонирхол татам баримт буй нь Төмөр хааны үеэс эхлэн түүний нийслэл болсон Самарканд хотын дотор хэрмийг “Хөх сарай” хэмээн нэрлэж байсан нь Алтан ордныхон хаан суурингаа Сарай хэмээн нэрлэж байсантай адил байна. Мөн Алтан ордны хаан Тогтамышыг Төмөр хаан ихэд ивээн тэтгэж, ойр дотно явсан /харамсалтай нь Тогтамыш хожим Төмөрийн ивээлийг умартаж, өстөн болсноор түүний хувь заяа төгсгөл болсон билээ/ зэрэг нь Төмөр хаан нь Дундад Азид байсан Цагаадайн угсааныхнаас илүүгээр Дорнод орос, Астрахан, Кипчакийн уудам талаар нутаглаж байсан Алтан орныхонтой ойр сүлбээтэй байсны илрэл байж тун магадгүй юм.

XVI зуунд бүтээгдсэн Абдул Хатифийн “Төмөр хааны цадиг түүх” /Timurnama/ номын 1387 онд Төмөр хаан Исфаханыг түрэмгийлэн эзэлж буйг харуулсан зурагт Исфаханы хэрмийн гадна өлзий хээн бүрээстэй монгол гэрийн зураг, мөн XVI зуунд бүтээгдсэн Шараф ад-дин Алийн “Зафарнама” номын 1402 онд Анкара хотын дэргэдэх тулаанд Төмөр хаан Түрэгийг бут цохиж, Султан Биязид I-ийг баривчлан асартаа авчирч буйг харуулсан зурагт монгол өрхтэй асрын цаана буй хоёр монгол гэрийн зураг тодоос тод дүрслэгдсэн байдаг нь Төмөр хаан өвөг дээдсээс уламжлалтай монгол гэрээ аян дайны цагт ямагт хэрэглэж явсны гэрч юм.

Энэ бүхнээс үзэхэд Доголон Төмөр хаан нь аль ч талаасаа монгол байсан ба түүний эхнэр ч, үр удам нь ч Бабаарыг хүртэл цэвэр явж иржээ.

Энэтхэгийн Их Монголчууд өөр хоорондоо Цагаадайн хэл хэмээх өдгөө нэгэнт устаж үгүй болсон хэлээр ярилцдаг байсан ба өнгөрсөн зууны эхэн хүртэл Энэтхэгт зөвхөн дээдэс язгууртны, ордны түвшинд буюу Их Монголчууд л өөр хоорондоо энэ хэлээр ярьдаг байжээ. Хэдэн зууны туршид оршиж ирсэн Цагаадайн улсын төрийн хэлийг ийнхүү Цагаадайн хэл (Chagatai language) гэж нэрлэж байсан байдаг. Дундад Азид нэгэн үе, ялангуяа XV-XVI зууны үед өргөн хэрэглэгдэж байсан энэ хэл нь түрэг хэлний ай савын нэг салбар болох уйгур хэлний нэлээд эртний хэлбэрт суурилсан, монгол язгуурын үг олонтой байжээ.

Бабаар хаан энэ хэлээр намтраа бичсэн нь уг хэлний бичгийн томоохон дурсгалын нэгэнд ордог.

Гагцхүү Дундад Азид аж төрсөн жалайр, барлас, бэсүд зэрэг олон монгол аймгууд нь он удаан жил түрэг зон олонтой холилдож, цөөнх нь болж, дээрээс нь лалын шашинтан болцгоож, энэ шашны болон түрэг, персийн соёлын нөлөөнд гүнээ автсан нь тийнхүү түрэгжиж, харьжихийн үндэс шалтгаан болж, улмаар тэднийг ийнхүү түрэг гэж үзэх ойлголт хандлагыг түгээмэл болгосон хэрэг бололтой.

***

Одоо Монгол хэмээх үг түрэг хийгээд перс, энэтхэг, араб зэрэг олон хэлэнд Могол, Мугал, Могул болон хэвшсэн тухайд сонирхож үзье.

Монгол гэдэг нэрийн Н нь юуны учраас, хэзээнээс эхлэн гээгдэн хэвшсэн талаар нэрт монголч эрдэмтэн Игорь де Рахевилз сонирхолтой ажиглалт бүхий өгүүлэл бичсэнийг Хэл шинжлэлийн ухааны доктор Мягмарын Саруул-Эрдэнэ өнгөрөгч онд орчуулан www.dayarmongol.com онлайн сониноор дамжуулан олонд хүргэсэн билээ.

Игорь де Рахевилз “Ази болон Европ дахь Монголчуудын нэр” өгүүлэлдээ “... XII, XIII зууны үед Төв болон Өрнөд Ази, мөн Европод монголчуудыг нэрлэх нэр нь нэг бол Tatar/Tartar эсвэл Mogol (Moγol)-ын хувилбар л байсан байдаг. Mongol (Mongγol) хэмээх үг хааяа тааралддаг боловч яг Төв, Өрнөд Азид бол огт тийн тэмдэглэгдээгүй юм.

... Тэр үеийн (XIII зууны дунд, сүүл үе) Төв болон Өрнөд Азид Монголыг нэрлэж байсан үгсийг харахад түргүүд ч тэр, персүүд ч тэр, тэр ч бүү хэл Монголтой ойр харилцаатай бусад үндэстнүүд, бүгд Монголыг n – гүй бичсэн байдаг. Түргүүд Монголыг Moγul, Moγal (Цагаадайн түрэг хэлэнд Moγul) гэдэг нь монгол хэлний Mongγol, Mongγal-тай дүйцэх хэлбэр бол перс хэлэнд Moγōl/ Muγūl мөн Moγāl/ Muγāl (мөнөөх үгсийн өөр өөр галиг), Араб хэлэнд харин Mughūl (перс шиг), Индустанд Mugh(a)l, Армени хэлэнд Muγal, Сири хэлэнд Muglaye буюу Mugal-ын авиа тонгорсон хэлбэр, Грек хэлэнд харин Moυγούλιοι (Muγul-аас үүдэлтэй) хэлбэр тус тус тохиолдоно. Энэ бүх хэлбэр дэх эгшгийн хувирлыг хялбархан тайлбарлаж болно, харин гагцхүү мөнөөх n хайчдаг билээ?

... Монголчуудад өөрсдийнхөө бичиг үсгийг анх заасан, хэдэн арван жил тэдний бичээч, туслахаар ажилласан, Монгол эздэдээ зориулан монгол хэлээр гаргасан зарлиг, бичгийн эх зэрэгтээ Mongγol гэж дандаа зөв бичиж ирсэн Уйгарын түргүүд харин өөрийнхөө хэлээр эздийнхээ нэрийг бичихдээ яагаад Moγul (=Moγol) гэх болов? Уйгарууд зөв хэлбэрийг нь бичиж чадах байсан гэдэг нь эргэлзээгүй, хувь хүний нэрийн зүйл (гэрээ, худалдааны баримт зэрэгт) бичихдээ ч алдаагүй, харин гагцхүү эрх барьж байгаа улсын нэр дээр л өөр хэлбэр тавиад байсан байдаг.

... Уйгар хэлний “мунхаг, мулгуу” гэсэн утга бүхий muŋγul хэмээх үг нь уйгар бичгээр бол Mongγul гэсэнтэй яг адил (Гүюг хааны тамганы бичээс дээрхтэй адилаар) байна.

Үүнээс харахад Монгол хааны эзэмшил дор ажиллаж буй бичээч нар түрэг хэлээр “мунхаг” хэмээх үг хэрэглэх нь (тус хоёр үгийг синоним болгон хэрэглэж буй мэт болно) зориудаар доромжилсон хэрэгт унах аюултай байжээ... Харин зөв бичихзүйн багаахан ялгаатай бичлэг, ялангуяа уг хэлний авианзүйн онцлог (ŋγ – γ ийн сэлгэц) нь асуудлыг шийдэх амархан арга болж чаджээ. Тийм ч учраас миний бие энэ бүхнээс болж, Mongγol хэмээх нэр Уйгарт Moγul болсон, түүнээс шалтгаалан Афганистан дахь Монголчууд Monghol нар биш Moghol нар болсон, Энэтхэг дэх алдарт хаад Munghal биш Mughal хэмээгдэх болсон, мөн өнөөдөр бид “хэвлэл мэдээллийн монголууд” биш “могулууд” хэмээх болсон байна хэмээн дүгнэж байна” гэжээ. Энэхүү өгүүллийг бүтэн эхээр нь уншихийг хүсвэл .... www.dayarmongol.com сайтын “Зохиогчийн булан”, М.Саруул-Эрдэнэ гэсэн хэсэгт хандана уу.

Судлаач эрдэмтний гярхай нарийн энэхүү ажиглалт эрхгүй нэгийг бодогдуулж буй биз ээ. Дэлхийн түүх бичлэгт Чингис хааныг Genghis khan хэмээн бичсэн нь маш түгээмэл байдаг. Түүнийг дагаж бид Чингис хаанаа “Гэнгис хан” гэж хэзээ ч бичиж дууддаггүй. /Тэр ч бүү хэл монгол хэл, бичиг дэх хан, хаан хоёрт агуулгын хийгээд бичлэгийн ихээхэн ялгаа бий/

Үүн лүгээ адилаар Дундад Ази, Иран, Энэтхэгт тархсан Монголчуудыг нэрийдэх нэрийн зөв бичих зүйн ялимгүй ялгаатай бичлэгийг даган Могол, Мугал, Могул гэх зэргээр бичиж дуудахгүйгээр Монгол хэмээн дуудаж, бичиж байх, гэхдээ бусад бүс нутагт байсан монголчууд болох Алтан орд, Ил хаад, Цагаадайн улсынхнаас ялгахын тулд “Энэтхэг дэх Их Монголчууд” (Great Mughals) гэх нь зүйтэй болов уу. Тэгээд ч Ил хаад, Алтан ордныхон зэрэг өөр бус нутагт очсон монголчууд улс орноо нэрийдэхдээ Монгол хэмээх нэр огт оруулаагүй, зөвхөн Энэтхэгт очсон монголчууд л Бабаар хааны 1526 онд үндэслэсэн улс гүрний нэрийг Их Могол буюу Их Монгол хэмээн нэрлэсэн байдаг нь онцлогтой.

Сүүл үед зарим судлаачид Хятадад байсан Их Юань гүрнийг “Юань” гэх харь хэлний дуудлагаар нь биш, анхлан Хубилай хааны болгоосон “Хөх” хэмээх үндсэн утгаар нь буюу Хятад дахь Их Монголын Хөх гүрэн хэмээн дуудаж хэвших тухай санал бодол гаргаж буй нь дээрхтэй мөн адил агуулгатай хийгээд анхаарлын гадуур өнгөрөөж боломгүй юм.

Үргэлжлэл бий.


Б.Номинчимэд

7 сарын нэгэн, нэг асуулт, нэг сануулга

Нэг: Сонгуулийн луйврын хэргийг яах гэж байна вэ?

7 сарын нэгний хэрэг явдлыг хоёр жилийн турш шүүн хэлэлцлээ. Тусгай комисс байгуулан, УИХ-аар ч хэлэлцүүлж, төрийнхөө ордонд нээлттэй хэлэлцүүлэг ч өрнүүллээ. Хууль зөрчсөн олон үйлдлүүдийг нэг бүрчлэн хэлэлцэж байх шиг байна. Буудсан цагдааг шалгаж, ард иргэд рүү буудах тушаал өгсөн эсэхийн нягталж, хулгай, дээрэм хийсэн, төрийн цагдааг зодож бэртээсэн, галдан шатаасан нөхдүүдийг яллаж, бас өршөөж ч байх шиг. Хийсэн хэрэг нь тодорхой, баримт нотолгоо хангалттай учир эдгээр хэргүүд хэзээ нэгэн цагт үнэн зөвөөрөө шударга шүүхээр шийдэгдэнэ гэдэгт итгэлтэй байна.
Зарим улс төрчид энэ золгүй өдрийг рейтингээ өсгөх сайхан боломж хэмээн харж, бас зарим нь эсрэг хүчнээ намнах нэг арга хэрэгсэл болгох гэж оролдож буй олхиогүй хандлага ч ажиглагдаж байна.

Харин энэ хоёр жилд нэг л зүйл, бүр хамгийн гол гогцоо байж болох нэг зүйлийг Монголын шүүх, улс төрчид санаатайгаар ор тас орхигдуулсаар ирэв.

7 сарын нэгний хэрэг явдал зүгээр нэг хар аяндаа өрнөөгүй билээ.
2008 оны УИХ-ын сонгуулийн дүнг будлиантай, хууль бус болсон, луйвардсан гэсэн үндэслэлээр уг жагсаал цуглааныг эхлүүлсэн. Сонгууль будлиантай болж, дүнг нь МАХН луйвардчихлаа гэдгийг тухайн үед олонх болж чадаагүй АН-ын лидер, өнөөгийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржоос эхлээд Б.Жаргалсайхан, Ж.Батзандан, О.Магнай, Б.Лхагважав зэрэг сонгуульд ялагдсан олон хүн ТВ-ээр ярьж, сонин хэвлэлүүдээр мэдэгдэж, жагсаал цуглаан дээр чангаар зарлан, баримт нотолгоо гэх зүйлсийг үзүүлж харуулж, луйвраар сонгуульд ялсан МАХН-ыг “тахимаа өгөх”, тарахыг шаардаж, устгаж сөнөөхийг уриалж байсан билээ. Тэр үеийн ТВ-ийн бичлэгүүд, сонин хэвлэлүүдийн хуудаснаа тэдний хэлж ярьж байсан үгс баларчихаагүй байж л байгаа.

Гэтэл энэ хоёр жилийн хугацаанд бусад олон асуудлыг шүүн хэлэлцсэн атлаа энэхүү сонгууль луйвардсан гэдэг асуудлыг ямагт тойрч давхиад байсан байх юм. Яагаад тэр вэ?

Үнэхээр МАХН сонгууль луйвардсан юм бол хамгийн түрүүнд үүнийг шалгаж тогтоох ёстой. Хаанахын, хэний аль тойрог дээр, хэдэн саналыг хэрхэн яаж луйвардсаныг нэг бүрчлэн тогтоож, эзнийг нь олох хэрэгтэй. Тэр хүн буудсан цагдаа, чоно борооноор гэгчээр үймээн ашиглаж хулгай дээрэм хийсэн этгээдүүдийн хэргийг шийдэхээс өмнө энэхүү сонгууль будлиантуулсан, луйвардсан нөхдүүдийн хэргийг шийдэж, зохих хариуцлага, шийтгэлийг нь өгөх учиртай.
Луйвраар сонгуульд ялсан эрхэм гишүүдийг эргүүлэн татаж, хуулийн хариуцлага хүлээлгэж, тэр сонгуулийн дүнг будлиантуулахад оролцсон, сонгуулийн хэсгийн хорооны болон бусад ажилтнуудад зохих ял шийтгэлийг нь оноож, тэднийг дахиж хэзээ ч төрийн ажил хийх эрхгүйгээр шийтгэх байсан. Тэр ч бүү хэл МАХН, тус намын сонгуулийн штаб нь сонгууль луйвардахыг мэдсээр байж хориглоогүй бол, дэмжсэн бол, зохион байгуулалтайгаар хийсэн бол, энэ бүхэн нь шалгагдаж тогтоогдох юм бол МАХН-ыг хуулиар хориглож, тараах хүртэл арга хэмжээ авах шаардлагатай. Тэгэж байж бид шударга ёс байдаг гэдгийг ард түмэндээ үзүүлж, мэдрүүлж чадна. Тэгэж байж бид дараа дараачийн сонгуулийг аливаа будлиангүй хийж чаддаг болж, сонгуулийн үр дүнгээр төр маань цэвэршдэг, төгөлдөршдөг болно.
Гэтэл тэгсэнгүй.
Өнөөдөр Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгчийн гарт шүүх эрх мэдэл бүрэн байна. Саяхан Д.Дорлигжав Ерөнхий Прокурор боллоо. Энэ ноцтой хэргийг олж илрүүлэн, олон нийтэд нээлттэй болгох бүрэн боломж тэдэнд бий. Харамсалтай нь энэхүү сонгуулийн луйврийн талаар хэн ч ярьсангүй, тойрч давхисаар хоёр жил болов. Яагаад тэр вэ гэдэг асуудал өнөөдөр маш сонирхолтой байна.

Сонгуулийн луйврыг илрүүлэхэд бэрх, хэцүү байж болох юм. Эсвэл С.Зоригийн амь насыг хөнөөсөн этгээдүүд, тэдний эзэд шиг 2008 оны УИХ-ын сонгуулийн луйварчид ул мөрөө чадмаг балласан, эсвэл их хэмжээний хахууль, эрх мэдлийн дарамт орсон ч байж болох юм.

Гэвч их бага ямар нэгэн хэмжээгээр энэ хэргийг ярьж, илрүүлэхийг оролдсон идэвх чармайлт өнгөрсөн хоёр жилд хэнээс ч, хаанаас ч огтхон ч гарсангүй. Энэ асуудлыг шалгуулах, магадлах бүрэн эрх мэдэл бүхий Ерөнхийлөгч, Ерөнхий Прокурор зэрэг нөхдүүд хичээхгүй, энэ талаар бүр хуруугаа ч хөдөлгөхгүй байгаа нь үнэхээр хачирхалтай.

Эндээс логик дүгнэлт хийвэл хоёр зүйл гарч ирж байна.
Нэг нь, МАХН, АН хоёр хоёулаа адилхан луйвар хийсэн учир, бие биедээ нээнтэглээд энэ асуудлыг нам дарж өнгөрөхөөр тохиролцсон болох нь. Хэрвээ энэ үнэн бол 2008 оны сонгууль луйвардсан хэрэг ойрын хэдэн жилдээ илрэхгүй, ард түмэн луйварчидаар толгойлуулсан энэ хоёр том намын тарыг нь таньж, зарим нөхдүүдийн ярьдгаар “түүхийн тавцангаас арилсан”-ы дараа нь уг асуудлыг нөхөн шалгаж, үнэн зөвийг тодруулах оролдлого хийх боломжтой болно. Энэ хоёр нам өнөөдөр үнэмлэхүй хүчтэй байгаа нөхцөлд тэр цаг мөдгүй байх.

Удаад нь, ерөөсөө сонгууль луйвардчихлаа гэдэг нь хий хоосон хардлага, гүжирдлэг, сонгуульд ялагдсан хүмүүсийн хорсол бухимдал, хийрхэл төдий зүйл байсан болох нь. Хэрвээ тийм юм бол тэгэж хийрхэж, олон түмнийг ямар ч үндэслэлгүйгээр турхиран өдөөсөн нэр бүхий улс төрчдийг хамгийн түрүүнд эрүүгийн хариуцлагад татах төдийгүй тэднийг дахиж улс төрд орох эрхгүйгээр таслан шийтгэх ёстой. Үнэхээр шударга ёс гэж байдаг юм бол шүү дээ.

Тэр ч бүү хэл шударга ёсонд итгэл алдарч буй олон түмний бухимдлыг ашиглан, сонгууль луйвардчихлаа гэдэг далбаан дор төрийн эргэлт хийхийг санаархсан зохион байгуулалттай хүчин байсан гэсэн таамаглал ч бий. Үүнийг одоогоор баримттайгаар үгүйсгэсэн нь үгүй. Тухайн үед хүчний байгууллагууд МАХН-ын байрны хамгаалалтад нэг их хүч хаяагүй, харин Төрийн ордон, Сонгуулийн Ерөнхий хороо болон бусад төрийн гол гол обьектуудын хамгаалалтад голлон анхаарч байсан байдаг.
Хэрвээ энэ үнэн бол өнөөдөр Киргиз хямрах биш, харин Киргизүүд хоёр жилийн өмнө хямарсан монголоос сургамж авснаа яриад, тайван амгалан сууж байх байсан болов уу даа. 2008 оны 7 сарын нэгэнд хэрэг явдал даамжирсан бол, төр хяналтаа алдсан бол ямар аймшигт үр дагаварт хүрэх байсныг, тухайн үед нөхцөл байдал иргэний дайны босгонд нэн ойр очсон байсныг өнөөдөр бид Киргизэд болж буй хямралаас л анзаарч, сэхэж, ухаарч байх шиг байна.

2008 оны 7 сарын нэгэнд МАХН-ын гишүүд, ахмадууд, ялангуяа залуус нь намынхаа байрыг шатаалгаж, хараалгаж зүхүүлээд дуугүй хараад суугаад байгаагүй юм. Тэд нэгдэж, хэд хэдэн газар цуглацгааж, шийдвэр төгс байгаагаа илэрхийлж байсан. Гагцхүү удирдлагынхаа хүлээцтэй байхыг сануулсан сануулгад баригдан тэсч байсан. Манай нэртэй нийтлэлч Д.Цэнддоо МАХН-ын гишүүдийг аймхай, өөдгүйгээр дуудаж, хэрвээ АН-ын гишүүд ийм нөхцөлд орвол намынхаа байрны довжоон дээр ясаа тавих байсан юм хэмээн илтэд өдөөн хатгаж, нийгмийг сөргөлдүүлэх, туйлшралд дуудсан нийтлэл ч бичиж байсан. АН-ын хуулийн зөвлөх н.Пүрэвбаатар “МАХН-ыг газрын хөрснөөс арчих хэрэгтэй” хэмээн С1 ТВ-ээр илтэд уриалж байсан. Яг тэр 7 сарын нэгэнд үйл явдал хурцдахын өмнөхөн шүү дээ.

МАХН 100 гаруй мянган гишүүдтэй, мөн хэдэн зуун мянган дэмжигчидтэй. Үндэсний хэмжээний ийм том намыг тоосго чулуу барьж, гал мэсээр, уур хилэнгээр устган сөнөөх гэдэг нь зөвхөн иргэний дайнаар л шийдэгдэх асуудал юм.

Тэгэхээр МАХН-ыг устгахыг, галдан шатаахыг уриалж байсан хүмүүсийн хувьд тэдний санаатай болон санамсаргүй үйлдэл нь иргэний дайнд хүргэж ч болох байсныг тухайн үед
ойлгож байсан болов уу даа.

Өнөөдөр ард түмний эв нэгдлийн бэлгэдэл болчихоод сууж буй Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж тэр үед юу гэж хэлж, цамнаж, Төрийн ордонд болсон зөвшилцөх уулзалтаас гарч гүйж, ТВ-ээр мэдэгдэл хийж байлаа даа. Олон хүн мартсан байх, гэвч ард түмэн мартахгүй.

Өнөөдөр буудуулж, амь насаа алдсан болон эрх нь тодорхой хэмжээгээр хохирсон иргэдийн асуудлыг л ярих юм. Тэгвэл жинхэнэ ноцтой нөхцөл байдалд хүргэсэн үйл явдлын учир шалтгааныг яагаад шалгаж тогтоохгүй байна вэ?


Ац асуултыг дахин давтая.
Үнэхээр МАХН 2008 оны УИХ-ын сонгуулийг луйвардсан нь үнэн юм бол яагаад тэр луйврыг илчилж, илрүүлэхийг оролдохгүй, хичээхгүй байна вэ?
Хэрвээ МАХН сонгууль луйвардаагүй нь үнэн юм бол, сонгуулийн ялагдлаа хүлээн зөвшөөрч чадах оюуны бядгүйгээс, эсвэл санаатайгаар нийгмийн бурангуй байдал, шударга бусад бухимдсан олон түмний бухимдал дээр тос нэмэн турхирч, нийгэмд ноцтой хохирол учруулсан үймээн самуун өдөөхөд хүргэсэн нэр бүхий хүмүүстэй яагаад хариуцлага тооцохгүй байна вэ?


Хоёр: Аймшигт сануулга, дохиог анзаарч байгаа болов уу, дээдсүүд

“Киргизийн сургамж” гэж өнөөдөр хувьсгалч-баатар Э.Бат-Үүлээс эхлээд дээр дооргүй их ч ярих боллоо.
Ярих ч ёстой зүйл. Асуудлыг хүчээр шийдвэрлэх нь, шийдвэрлэх гэж оролдох нь, бие биенээ хүлээн зөвшөөрч, зөвшилцөж чадахгүй байх нь, ойлголцож, харилцаж буулт хийж, хамтарч эвсэж чадахгүй байх нь эцэстээ ямар үр дүнд хүргэдгийг бид өнөөдөр Киргизээс харж, мэдэрч байгаа. Ерөөс хүн төрөлхтний түүхэнд гарч байсан их, бага аливаа хүчирхийлэл бүхэн хариу хүчирхийллээр эцэс төгсгөлгүй өрнөж ирсэн. Хичнээн ариун сайхан зорилго, уриатай байгаад ч ялгаагүй. Францын агуу их хувьсгал ч, Октябрын хувьсгал ч аль аль нь гайхамшигтай сайхан уриан дор хүчирхийлэл хийсэн, ард нь ямар аймшигтай цусан мөр үлдсэнийг бид сайн мэднэ. Цусан өшөө цусан өшөөгөөр тайлагддаггүй, үргэлжилсээр байдаг энэ жамыг бид уг нь аль эрт таниж ухаарсан баймаар. Өнөөдөр Киргизэд үйл явдал өрнөхөөр л сая сэрсэн мэт “нээрээ энэ чинь юу билээ” гэлцэх юм. “Цаас чичихээс, хүн хэлэхээс нааш” гэдэг нь энэ биз.
Өнөөдөр үнэхээр Киргиз гэдэг энэ улсын байдал маш хүндэрлээ. Тусгаар улс байх эсэх нь ч эргэлзээтэй болж ирлээ хэмээн олон улсын ажиглагчид бичиж байна.
Гэхдээ дээр ярьсан хүчээр асуудлыг шийдвэрлэхийн үр уршиг нь Киргизийн гол сургамж биш юм.
Өнөөдөр Монголын нийгэм, ялангуяа эрх баригчдын хувьд Киргизээс авах гол сургамж бол ШУДАРГА ЁС алдарсан газар ямар аймшигтай тэсрэлт, хүчирхийлэл гардаг юм бэ гэдэг асуудал юм. Нийгэмд шударга бус явдал хавтгайрч, авилга гаарч, төр ард иргэдийнхээ итгэлийг алдсан цагт ямар ч ард түмэн байсан ялгаагүй нэг л өдөр хувьсгалч уриа хашгираад босоод ирдэг болохыг, нэгэнт босоод ирсэн цагт хүчирхийлэл хүссэн, эс хүссэн гаардаг болохыг анхаарах учиртай.

7 сарын нэгний үйл явдлын шалтаг нь “Сонгуулийн луйвар” гэх зүйл байсан боловч уг жинхэнэ шалтгаан нь нийгэмд шударга ёс замхарч, хүмүүс цөхөрч, ядуурал хавтгайрч, бухимдал дээд цэгтээ тулаад байгаа явдал юм.

Тэгэхээр манай эрх барьж буй намууд, түүний зүтгэлтнүүд нам дамжиж хуйвалддагаа, эрх мэдлийг хувьчилдагаа, эрх мэдлийг худалддагаа болих хэрэгтэй.
Өнөөдрийн Монголын төрийн олигархжсан, улс төр нь санхүү, бизнесийнхний түрийвчинд шигдчихсэн энэ нөхцөл байдалд зөв үнэлэлт дүгнэлт өгч, гэрэл гэгээтэй ирээдүйгээ харсан бодлоготой явахгүй бол...
Нийгмийн толгойд буй нөхдүүд одоо жаахан жудагтай, ноён нуруутай байж, хэт явцуу эрх ашгийн төлөө өөр хоорондоо намаараа, түрийвчээрээ талцаж жийлцэхээ татаж, идэж уухаа багасгаж, шударга зүтгэж, ханаж цаддаггүй сэтгэлээ хазаарлаж байхгүй бол....
Эс тэгвээс, энэ байдлаар үргэлжилсээр байх юм бол нэг л өдөр ёстой нөгөө “гинжнээсээ өөр алдах юмгүй” болж буй пролетариуд чинь тоосго чулуугаа шүүрч аваад, ямар ч Элбэгээгийн турхиралтгүйгээр өөрсдөө хар аяндаа босоод ирэх болно. Тэр цагт та хичнээн эрх мэдэлтэй байгаад, хичнээн мөнгө хөрөнгөтэй байгаад нэмэргүй, хийсэн үйлийнхээ лайг та төдийгүй таны гэр бүл, ойр дотныхон төдийгүй нийт ард түмэн чинь гашуунаар, нэн зовлонтойгоор урт удаанаар үүрэх болдог.
“Эх нь булингартай бол адаг нь адилхан” гэдэг. Энэ бол хууль.
Нийгмийн толгой болж буй нөхдүүд, эрх баригчид, шинэ баячууд бага ч атугай сэхээрч, гэгээрэхгүй юм бол нийгмийн үнэмлэхүй олонхи болж буй /өнөөдөр монголын нийгмийн ядуурал 70 гаруй хувьтай байгаа/ ядуучууд булингартай байхаас өөр арга чарга даанчиг байхгүй.
Бид 7 сарын нэгний эмгэнэлт хэрэг явдлаас, бас Киргизийн эмгэнэлээс ийм л сургамжийг олж харах учиртай.
Б.Номинчимэд

Турк дахь монголчуудын сонин хачнаас...

Монгол иргэд Турк улсад богино хугацаагаар визгүй зорчих боломжтой байдаг ажээ. Энэ нь тус улсад зорчин бизнес наймаа эрхлэх, аялах, суралцах төдийгүй ажил хийж, аж төрөх өргөн боломжийг монголчуудад олгодог байна. Ер нь сүүлийн жилүүдэд тус улсад зорчих монгол иргэдийн тоо өсчээ. Жил бүр Турк улсын Засгийн газрын тэтгэлгээр болон хувиараа хэдэн зуун оюутан суралцдагаас гадна ажил хийж, амьжиргаагаа залгуулж буй монгол иргэдийн тоо ч цөөнгүй байдаг байна. Зөвхөн Истанбул хотод 2000 орчим монгол иргэд байгаа гэсэн мэдээллийг тус хотод аж төрж буй зарим монгол иргэд хэлж байсан юм.

Тэдний өгүүлж буйгаар, ажил хийж буй хүн доод тал нь долоо хоногтоо монгол мөнгөнд шилжүүлснээр 150 000 орчим, сард 600 000 төгрөгийн цалин авдаг гэнэ. Дунджаар 800 000 орчим төгрөгийн цалин авдаг нь монголд 200 000 төгрөгийн цалин авснаас хавьгүй дээр гэлцэж байна. Сая, сая таван зууг авдаг хүн ч цөөнгүй бий гэнэ. Амжиргааны өртөг манайхаас ялимгүй өндөр, гэхдээ л ая эвээ олчихсон хүн бол сардаа 250 000 орчим төгрөгийг байр, хоол болон бусад зүйлдээ зарцуулахад хамгийн багаар бодоход 350 000 төгрөгийг хадгалж, хуримтлуулаад байх боломжтой, дээр нь орчин цэвэрхэн, цаг агаар тааламжтай хэмээн ярьж байна. Мөн энд ёстой амьдрал алга, бушуухан өрөө дарчихаад буцах минь хэмээн үглэж буй хүн ч байх. Хүн хүний сонирхол, үзэл хандлага, орчин, чадвар өөр өөр хойно доо.
Өнөөх л Солонгос болон монголчууд олноороо цагаачлан ажиллаж буй бусад улс орнуудад болдгийн адил зүйл Туркт ч мөн болдог ажээ. Тухайлбал, монголчууд цөөн байх эхний жилүүдэд ажил олгогч Турк эзэд ажлыг хурдан сурдаг, өндөр бүтээмжтэй ажиллаж чаддаг монголчуудад тун дуртай байсан бол харин сүүлийн жилүүдэд монголчуудын үнэлэмж үлэмж доошоо унасан гэнэ. Юу вэ гэхээр, хамгийн түрүүнд өнөөх архи. Тавдахь өдөр бүр цалин тавина. За тэгээд манайхан тавдахь, хагас сайн, бүтэн сайныг дувтан архидаж, зүгээр ч уучихгүй, агсан согтуу, зодоон цохион, сүр дуулиан болдог аж. Зарим нь нэгдэх өдөр ч үргэлжлүүлэх тул хичнээн ажилдаа сайн ч мэдээж хэрэг ажил олгогчид юу л гэж “хөөрхий, монголчуудын маань үндэсний онцлог нь ийм юм” хэмээн толгойг нь дандаа илээд байхав. Цагдаа, хуулийнханд хэлчихдэг, цагдаагийнхан ч монгол хүний сургаар шууд ирж шалгадаг болжээ. Тэр ч бүү хэл манайхан олноороо байдаг зарим хот дүүргийн цагдаагийн хэлтсүүдэд монголчуудын асуудлыг онцгой авч үздэг болсон гэнэ.
Манайхныг рейтингийг унагаж буй удаах зүйл нь цаг барьдаггүй явдал. Монголд ч, америкт ч, солонгост ч тэр ялгаагүй, ер монгол хүн хаа явсан ч цаг барьдаггүй нь бусад үндэстнээс биднийг маш тод ялган харагдуулдаг. Энэ хэнэггүй зангаа зарим маань “жинхэнэ монгол зан”, тэр ч бүү хэл “билэг танхай монгол зан” хэмээн бахархах аястай хөөрдөг нь үнэндээ хамгийн арчаагүй дорой сэтгэлгээний илрэл юм. Бид чинь өнөөдөр хэддүгээр зуунд амьдарч буй билээ, дундад зууны мэт энэ сэтгэлгээнээсээ салах болсон баймаар.

Ингэхэд цаг барьдаггүй нь жинхэнэ монгол зан ч биш. Манай нийгмийн хоцрогдлыг нүүдэлчдийн уламжлалт сэтгэлгээтэй холбон тайлбарладаг хүмүүс бий. Гэвч үнэн чанартаа бол нүүдэлчдийн унаган сэтгэхүйд цаг барих гэдэг ойлголт маш нарийн, байгал, тэнгэр хангайн үзэгдэлтэйгээ хослуулж, өнөөгийнхөөр бол минут ч алдалгүй тооцоолж, зохицуулж чаддаг байсан байдаг. “Бороотой ч болзоондоо, хуртай ч хугацаандаа” гэдэг үг зүгээр нэг үлгэр домгийн хэллэг биш юм. Тэр нандин баялаг уламжлалыг мэдэхгүйгээс, түүнээсээ ихэд холдож хөндийрснөөс ийнхүү амиа боддог, цагаа барьдаггүй, зохион байгуулалтанд ордоггүй гэх мэтчилэн хамаг муу муухайг нүүдэлчин сэтгэхүйд чихдэг хандлага сүүлийн жилүүдэд их гарах болсон. Энэ бол манай орон дундад зуунд хэдэн зуунаар түгжигдэн, хоцрогдсоных, мөн социализмын үед нийгмийн бодит үнэлэмжээ ихэд алдаж, дээр нь уламжлалаасаа холдсоных, ардчиллын жилүүдэд хөгжлийн, итгэл үнэмшлийн баримжаагаа алдаж төөрөлдсөний л үр уршиг юм.
Мөн туркт манайхны нэр хүндийг унагаж буй өөр нэг явдал нь жижиг хулгай гэнэ. Хаана ч тэр адилхан юм даа. 2004-2006 онуудад Америкийн Виржиниа мужийн Арлингтон хотын шүүхээр долоо хоног бүр хоёроос доошгүй монгол иргэний хэргийг хэлцдэг байсан ба тэдний дийлэнх нь согтуугаар машин барьсан, эсвэл зодоон хийсэн, мөн жижиг хулгайн хэрэг байсан. Арлингтоны Courthouse-ийн шүүгч Кэрин. Ж “Монголчууд өндөр боловсролтой, чадвартай хүмүүс байдаг. Тийм атлаа яагаад хулгай хийгээд байдгийг нь огт ойлгохгүй юм” хэмээн гайхаж байсансан. Харин сүүлийн жилүүдэд ийм төрлийн хэрэг эрс багасаж байгаа гэсэн. Ийм жижиг хулгайн хэрэг ихэвчлэн хуучин соц орнуудын иргэдийн дунд /польш, орос, гүрж, узбек голцуу/ түгээмэл ажиглагддаг хийгээд ялангуяа цагаачлалын эхний жилүүдэд цагаач иргэдийн дунд архидалт, хулгайн хэрэг их гардаг нь соёлын шоктой шууд холбоотой байж болох талаар хуульч Г.Ганзориг ярьж байсан нь их зөв ажиглалт, дүгнэлт юм. Турк дэх цагаачлан амьдарч буй монголчуудын хувьд америк, солонгост буй нутаг нэгтнүүдээ бодвол харьцангуй шинэ гэж хэлж болох учир ийм үзэлдэл түгээмэл байж болох талтай.

Өмнө нь солонгост ажиллаж байгаад туркт ирсэн залуугийн ярьснаар бол туркт ажиллах нөхцөл солонгосоос хавьгүй дээр гэнэ. Учир нь туркууд солонгосуудтай адил учир зүггүй, борви бохисхийлгүй ажиллахыг шаардаад байдаггүй, дээр нь ажлын цаг харьцангүй богино байдаг аж. Дарамт шахалт ч харьцангуй бага, хоол хүнсний хувьд ч монгол хүнд илүү зохимжтой байдаг гэнэ. Тэдний өгүүлснээр солонгост ажил хийж сурсан бидний хувьд туркт ажиллахад харьцангуй хялбар байна. Харин авдаг цалин нь бага гэлээ.

Гэлээ гэхдээ л, цагаач иргэдийн зовлон хаана ч адилхан нь тэдний ярианаас илт. Хууль бусаар аж төрж буй тул цагдаа, хяналтынхнаас болгоомжлох, дээр нэгэнт дурдсан соёлын шокод нэрвэгдэх, өвчин эмгэгээ эмчлүүлэх, эх орон, элгэн саднаа санах, ажлын байрны дарамт гээд үй олон бэрхшээл туркт аж төрж буй цөөн монгол иргэдийг тойрохгүй байгаа нь мэдээж. Гэвч надтай уулзаж учирсан монголчууд тэр бүр зовлон бэрхшээл тоочихгүй байсан юм.

Монголын сонин, ТВ-ийн зарын буланд Турк руу явуулна, ажилд зуучилна гэсэн зар их гардаг нь хулхи зар юм шүү. Туркт монголоос албан ёсоор гэрээт ажилчин авдаггүй, харин туркийн ажил олгогчидтой бага цалингаар ажилчин олж өгөх талаар ярьж, тодорхой хувь шимэтгэлийг нь аваад богино хугацаанд зорчиход визгүй байдаг боломжийг ашиглан ашиг орлого олдог хүмүүс мэр сэр бий хэмээн сэрэмжлүүлэн хэлж байлаа. Мэдээж хэрэг дундаас нь жуучлагчид ашиг гаргаж буй хойно энэ жуулчлалаар очсон хүмүүсийн цалин доогуур, монголтой ер ойролцоо, их сайндаа сард 400 000 төгрөг авдаг, дээр нь ийм жуучлалаар очсон хүмүүст ажил олгогч нь бараг боол мэт хандах нь их, хамгийн хүнд хэцүү нөхцөлтэй ажлууд байдаг гэх мэт бэрхшээлүүд их байдаг аж.

Энэ оны эхээр Туркийн нэгэн сонинд монголд жендерийн харьцаа алдагдаж, нэг залууд зургаан бүсгүй ногдож байдаг ба 20 000 турк эрийг монголд импортлох тухай бичсэнээс үүдэн бас хөөрхөн бужигнаад авчээ. Тэр үед манай Гадаад хэргийн яамнаас албан ёсны эсэргүүцэл бичиж, уг нийтлэлийг бичсэн турк сэтгүүлч уучлал гуйгаад өнгөрсөн. Харин тэрхүү мэдээллийг авсан мянга мянган турк хүмүүсийн санамжид үлдсэн уг ойлголт тийм ч амар арилчихгүй нь ойлгомжтой.

Ер нь ажлын байран дахь бэлгийн дарамт байдаг. Биеэ үнэлж амьдардаг монгол бүсгүйчүүд ч цөөнгүй байдаг гэлээ. Истанбул хот нь мянга мянган жилийн турш Газардундын тэнгисийн орнууд, ази-европын боолын наймааны нэг гол цэг болж байсан хийгээд Селжук, Оттомоны эзэнт улсуудын үед туркт боолын наймаа нийгмийнх нь нэг салшгүй хэсэг болж байсан тул энэ сэтгэлгээний уламжлал, ул мөр одоо ч амь бөхтэй байж, нийгмийн далд нууцад боолчлох үзэгдэл мэр сэр байдаг аж. Тиймээс зарим ажил олгогчид ажилчдаа боол мэт үзэж хандан, өөр хоорондоо ч наймаалцчих тохиолдол байдаг гэлээ. Манайхан ч гэнэн охидыг сайхан ажил, амлалтаар хууран аваачиж, наймаалчихдаг явдал бий гээд түүний золиос болсон зарим хүмүүсийг нэр усаар нь хэлж байсан билээ. Турк эзнээ болон турк эрээ булаацалдан монгол бүсгүйчүүд хоорондоо нанчилдсан тухай шог хошин үзүүлбэр шиг зүйл ч сонсогдож байсан.

Энэ оронд монголчуудаас гадна малайз, филиппин, индонез гээд зүүн өмнөд азийнхан, мөн орос, туркмен, казах зэрэг хуучин ЗХУ-ын бүрэлдхүүнд байсан улсуудаас түлхүү цагаачилдаг байна. Ялангуяа дундад азийн улс орнуудын хувьд хэл соёл нь ойролцоо учир туркт ажиллаж, амьдрахад харьцангуй хялбар байдаг ажээ.
Гэхдээ л турк хүмүүс манай уугуул нутгийн хүмүүс, бид хэл, түүхээрээ холбоотой хэмээн монголчуудад бусад үндэстнүүдээс илүү элэгтэй хандах нь олонтаа. Монгол, турк хүмүүс гэр бүл болох нь маш түгээмэл болж байгаа гэнэ. Ялангуяа монгол бүсгүйчүүд туркуудтай олноор гэрлэх болжээ. Тэднээс туркийн иргэншил аваад, сайн сайхан амьдарч байгаа нь ч бий, гэр бүлийн боолчлолд орж зовж шаналж буй нь байдаг аж.
Гаднын иргэд ажил эрхлэхийг Туркт хуулиар хорьдог учир ажил олох, хийхэд хүнд. Зөвхөн туркийн ажил олгогч байгууллага нь ажлын байрны тодорхойлолт болон уг ажилд тэнцэх тухайн ажилтны ур чадварыг өндөр үнэлсэн батлан даалт гаргасан тохиолдолд олон шат дамжлага дамжиж байж сая нэг хууль ёсоор ажиллах зөвшөөрөл олддог гэнэ. Ийм зөвшөөрөл аваад, сайн цалинтай, өндөр зэрэглэлийн ажил хийж буй монгол залуус төдийгүй бие даан бизнес хийж, хөл дээрээ боссон монголчууд ч цөөнгүй байдаг байна. Туркт сурч буй оюутнуудаас ч гэсэн сайн сурдаг, нэр хүнд өндөр, чадварлаг залуус олон байдаг тухай сонсогдож байлаа. Миний л санахыг хэдэн арван сая хүн амтай тус улсад хэдэн жилийн өмнө болсон ой тогтоолтын тэмцээнд монгол залуу түрүүлж байсан билээ.

Харин америк, солонгос, чех, англи зэрэг бусад оронд байдгын адил монгол иргэдийн сайн дурын байгууллагууд, нийгэмлэг холбоод Туркт байдаггүй бололтой юм. Байсан ч үзэгдэж харагдахаар ажиллаж чаддаггүй байх. Учир нь энэ талаар надтай уулзсан залуусын нэгд нь ч ямар ч мэдээлэлгүй байлаа.
Турк улсад таван хоногийн хугацаанд ажлаар зорчих далимд эл улс дахь монголчуудынхаа амьдралын сонин сайхан руу хальтхан өнгийхөд ийм дүр зураг харагдаж байна.

Энэтхэг дэх Их Монголчуудын түүх – History of Great Mughal Empire (Түүхэн найруулал) - 1

1526 оны эхээр нэг түм гаруй монголчууд Бабаар хааныхаа тугын дор байлдан дагуулагч болон Энэтхэг оронд очжээ. Тэдгээр цөөн монголчууд Энэтхэг орныг нэгтгэн (1526-1847) 300 жилийн турш эзэгнэн захирахдаа сэтгэл хөдлөм адал явдлаар дүүрэн, баатарлаг ер бусын баялаг түүхийг Энэтхэгийн төдийгүй дэлхий дахины түүхнээ үлдээсэн байна.
Тэд бол Чингис хааны хоёрдугаар хүү Цагаадай болон түүнийг дагаж Дундад Азид очин XIII – XVI зуунуудад оршин тогтносон Цагаадайн улсын гол цөм болж байсан Барлас, Жалайр, Арулад зэрэг овог удмын монголчууд байсан ба уугуул эх нутгаасаа олон үеийн туршид хөндийрсэн шигээ, эх хэл, соёлоосоо ч нэлээн хөндийрөн, лалын номд орж, соёлыг нь дагаж, түрэг-монгол хэлний өвөрмөц хольц хэлээр ярилцдаг байсан хэдий ч монгол эрч хүч, чадвараа алдаагүй, хадгалсаар ирсэн хүмүүс байжээ.
Тэдний эр зориг хийгээд эрдэм чадвар нь, ховор нандин хайр сэтгэл хийгээд авьяас билэг төгөлдөр зан чанар нь, тэр ч бүү хэл гуниг харуусал, зовлон энэлэл нь өдгөө сонссоныг соотойлгож, үзсэнийг гайхашруулсан тийм давтагдашгүй уран гоёмсог хот балгад, цайз хэрэм, сүм дуган, бунхан цамхаг болон сүндэрлэж, тэдний түүх гантиг чулуунд товойтол сийлэгдэн, түүх судар, уран зурагт тодоос тод дурайн, үлгэр домогт мөнхөрсөн байх юм. Тэдний энэтхэгийн хойг дээр байгуулсан Их Монгол (Great Mughal) гүрний ул мөрийг уудам дэлгэр Энэтхэг орны өнцөг булан бүрээс, энэтхэгчүүдийн соёл, ялангуяа уран барилга, уран зургаас, тэр ч бүү хэл зан заншлаас ч өдгөө ив илхэн харж болно. Энэтхэгийн Их Монгол гүрэн хүчирхэгээрээ өрнө, дорнодод гайхуулж, дэлхийн хамгийн баян, тансаг орон хэмээн шуугиулж, Өрнөдийн олз хайгчид, адал явдлын эрэлчид, аялагчид, худалдаачид, шашныхан, хаад ноёдын анхаарлыг соронзон мэт татаж байжээ. Түүх шаштир хийгээд гантиг чулуунаа шингэж үлдсэн тэрхүү алдар цууных нь цуурайг өнөөдөр Энэтхэгт очсон хэн бүхэн сонсож байнам билээ.

Өдгөө Делид ирсэн жуулчин Энэтхэг дэх Их Монгол гүрний хаадын бариулж босгосон 20 000 хүн нэгэн зэрэг мөргөх багтаамжтай алдарт Жама Масжид сүмээр орохгүйгээр, Ямуна мөрний эрэг даган сүндэрлэх Улаан Цайз үзэхгүйгээр, Хумаан хааны бунхан болон түүний цайз, хэрмүүдэд зочлохгүйгээр, Монгол цэцэрлэгт саатахгүйгээр явах нь ховор. Делигээс 200-аадхан км-т байх Таж Махал, түүний ойролцоо Агра цайз, Акбар хааны бунханаар орохгүй өнгөрөх нь бараг л үгүй болов уу. Таж Махал нь өдгөө эртний агуу их түүх соёлтой Энэтхэгийн билгэ тэмдэг төдийгүй хүн төрөлхтний гайхамшигт нэгэн бахархал болжээ.
Энэтхэгчүүд Их Монголчуудыг улс орныг нь эзлэн түрэмгийлэгчид бус, харин тэтгэн дэгжүүлэгч гэж үздэг нь дийлэнх байх юм. Энэтхэгийн дундад зууны сүүл хагасын түүх бол бүхэлдээ Их Монголын түүх аж.

Их Монгол уран барилга, Их Монгол уран зураг, гар урлал, зэр зэвсэг, мөн монгол загварын цэцэрлэг нь асар баялаг түүх, соёлтой Энэтхэг орны нэгэн бахархалд зүй ёсоор ордог юм байна. Гэхдээ энд нэг зүйлийг гойд анхаарах нь зүйтэй санагдана. Энэтхэг дэх Их Монголчуудын нэртэй бүхэн уугуул монголчуудын язгуур өв соёлийн хэлтэрхий гэж ойлгож огт боломгүй. Тухайлбал Энэтхэгийн Их Монголын уран зургийн арга барил бидний мэддэг хавтгай орон зайд дүрсэлдэг монгол уран зургаас ихээхэн өөр, Персийн уламжлалд илүү ойрхон, өвөрмөц юм.
Энэтхэгийн Их Монголчуудын үлдээсэн өвд язгуур монголын шинж чанар нэн ховор бөгөөд Төв Ази, эртний соёлт Перс, Энэтхэгийн соёлын өвөрмөц хослол болон хөгжсөн бүс нутгийн шинжтэй энэ соёл нь зөвхөн монгол удмынхан хөгжүүлэн дэвжүүлсэн гэдэг чухам ганц сэжмээр л бидэнтэй холбогдох болов уу. Гэвч нарийвчлан судлах аваас хэлхээ холбоотой зүйл бас гарахийг үгүйсгэх ч аргагүй. Үүнийг тусгайлан судалсан нь өнөө манай улсад үгүй бөгөөд шинэ залуу судлаачдын хувьд анхаарвал зохих зүйлсийн нэг гэлтэй. Тэрхүү бүтээн босгосон орд харш баялаг нь хэдхэн могол хүн барьж босгосон зүйл ч биш, Их монголын хаадын эрин үед тэдний зарлиг хүслээр энэтхэгчүүдийн уран гар, угйгагүй хөдөлмөрөөр бүтсэн байна.
Энэтхэг улсад Их Монгол (Great Mughal)гүрний үлдээсэн өвийг товчхон тоймловол...
Нэгдмэл улс орон
Монголчууд Энэтхэг оронд шинэ соёл, эрч хүч төдийгүй улс үндэстэнд хамгийн чухал зүйл болох нэгдмэл байдлыг авчирчээ.
1520-иод онд анх аль ч талаасаа цэвэр цусны монгол хүн болох Бабаар хааныг монгол, түрэг холилдсон ганц түмт гаруйхан цэргээ дагуулан ирж байх үед өнөөгийн Энэтхэгийн газар нутагт 17 орчим жижиг хант улс байсан бол Монголчууд богино хугацааны дараа нэгтгэн нэгэн жолоо цулбуурт оруулжээ. Гэхдээ бүр өнөөгийн Пакистан бүхэлдээ, Афганы талтай нь.
Монголчуудын чадварлаг удирдлагын дор ямагт харшилдаж, тэмцэлдэж байдаг лал хийгээд хинду шашныхан, шашны бусад олон урсгалууд зохицон оршиж, адил тэгш эрхтэйгээр нэгэн захиргаанд орж, улмаар шинэ нэгдмэл, хүчирхэг Энэтхэг орон цогцлон бүрджээ.

Их Монголын үеийн нийгмийн дэвшил
Монголчуудын удирдлаган дор Энэтхэгийн нийгэм, эдийн засаг эрчимтэй хөгжжээ. Муж хоорондын төдийгүй Перс, Турк, Дундад Азийн орнуудтай холбосон зам харилцааны шинэ систем үүсч, нэгдсэн мөнгөн тэмдэгттэй болж, газар тариалангийн услалтийн шинэ системийг үр ашигтай ашиглан, нэхмэл болон төмөр эдлэлийн үйлдвэрлэл огцом өсчээ.
Энэтхэгийн олон үндэстэн, янз бүрийн анги давхаргуудын ялгаа заагийг нарийн тусгасан татварын нэлээд өвөрмөц системийг Монголчууд боловсруулан ашиглаж байжээ.
Ялангуяа худалдаа арилжаа урьд байгаагүйгээр үсрэнгүй хөгжиж, Перс, Турк, Дундад Азийн орнуудтай өргөн худалдаа арилжаа хийх болсон байна. Усан замын тээвэр хөгжсөнөөр Араб, Африк, Хятадтай төдийгүй Португал, Англи зэрэг европын олон орнуудтай худалдаа хийх болжээ.
Монголчуудын удирдлаган дор цэрэг болон дайн, батлан хамгаалалтын голдуу олон хот, дүүрэг шинээр баригдсан байна.
Бүх мужид дунд сургууль байгуулагдаж, хүүхэд багачуудад Коран судар, Лалын шашны ёс зүй, хууль журмыг нутаг нутгийнх нь хэлээр заах болсон нь хожим Өмнөд Ази дахь лалын шашны хүчирхэг нийгэмлэгийг бий болгожээ.
Энэтхэг орны хүн ам XVI зууны төгсгөл орчимд 140 орчим сая байсан бол XVIII зууны дунд үед 200 сая болжээ. Акбар хааны үед 120 томоохон хот, 3200 тосгон, суурин байжээ. Гэхдээ Зүүн Энэтхэгийг оролцуулахгүйгээр шүү. Агра хотын хүн ам 600 000 хүрч байсан бол Дели нь тухайн үеийн Европын хамгийн том хотод тооцогдож байсан Парисаас хүн амаар хол давж, Лахорыг жуулчин Горят “Энэ дэлхийн хамгийн том хот” хэмээн шагшрин бичиж байжээ.
Ихэс дээдсийн амьдралын үлэмж тансаг байдал, орд харш, гоёл чимэглэл нь Европынхныг нүдийг бүлтийлгэн байж...

Их Монгол уран барилга /Mughal architecture/
Их Монгол уран барилгын хэв маяг нь Перс, Энэтхэгийн архитектурын өвөрмөц хослол болон XVI, XVII зууны үед Энэтхэг, Пакистан, Бангладешт үүсч хөгжжээ. Дотроо бас хэд хэдэн хэв загварт хуваагддаг юм байна.
Монголчуудын хаанчлалын эрин үеийн эхэнд Их Монгол хийцийн маш олон уран барилга боссоны хамгийн тод төлөөлөл нь өдгөө дэлхийн долоон гайхамшгийн нэг Таж Махал юм. Өдгөө Таж Махалыг жилд 2.6 сая орчим жуулчид үзэж сонирхдог гэнэ. Зөвхөн Таж Махал-ын дотоод хэрэм рүү ороход гадны нэг жуулчин 750 рупий, Энэтхэгчүүд 50 рупий төлдөг байна.
Дели, Аурангабад, Агра, Жайпур, Лахор, Кабул, Шейкхудура зэрэг Энэтхэг, Пакистан, Афганистан, Бангладешийн олон хот, нутгуудад Их Монгол хийцийн уран барилгууд, цайз цамхагууд, бунханууд байдаг гэнэ.
Тэдгээрээс Таж Махал, Хумаан хааны бунхан, Фатепур Сикри, Улаан цайз, Агра цайз, Пакистан дахь Лахор цайз зэрэг нь ЮНЕСКО-гийн Хүн төрөлхтний соёлын үнэт өвд бүртгэгджээ. Өнөөдрийн Энэтхэг, Пакистан, Бангладеш, Афганистаны уран барилгад Их Монголын уран барилгын үр нөлөө хүчтэй байдаг аж.

Их Монголын уран зураг - Mughal painting
Энэтхэгт ирсэн монголчуудын үлдээсэн бас нэгэн томоохон ул мөр нь уран зураг юм. Хумаан хаан нэгэн үе хаан ширээгээ алдаж, хөөгдөж туугдан Перс нутгаар хэрэн хэсүүчилж яваад буцаж Энэтхэгт ирэхдээ хоёр перс зураачийг авчирчээ. Ингээд перс уран зургийн арга стил дээр тулгуурлан Их Монгол гүрний үед цоо шинэ уран зургийн дэг үүсч хөгжсөнийг өнөөдөр Их Монголын уран зураг (Mughal painting) гэх аж. Энд энэтхэгийн уламжлалт уран зургаас гадна бурхны шашны уран зургийн онцлог шинжүүд ч туссан байна. Номын чимэг зураг их хөгжжээ. Уран бүтээлийн арвин их өв байдгаас зөвхөн Акбар хааны үед бүтээгдсэн 1400 гаруй томоохон зураг байдаг гэнэ. Их Монгол уран зурагт хөрөг зураг, ихсийн ордны баян баян тансагийг харуулсан, мөн зэрлэг ан амьтад, ан агналт, дайн тулааны гэх олон сэдвийг хамардаг ажээ. Акбар, Жахингар, Шах Жахан хааны үед хөгжлийн оргилдоо хүрч байжээ. Ялангуяа уран зурагт ихэд дуртай Жахингар хааны үед европын тосон будгийн арга барил нэвтэрснээр зурах арга барил улам баяжжээ. Их Монголын уран зургийн уламжлалийг өнөөдөр Ражастаны зураачид түгээмэл хэрэглэдэг байна

Шинэ хэл
Их Монголын эрин үед бий болсон цоо шинэ үзэгдэл болох Хиндү, Лалын соёлын эвсэл нийлэмжийн үр дүнд Хиндү хэл дээр суурилсан Перс, Араб болон Цагаадайн хэлнүүдийн өвөрмөц хольц УРДУ хэл үүсэн хөгжжээ. Хэдийгээр Урду хэлний үйлт нэр, туслах үйл үг голдуу өргөн хэрэглээний үгс нь Хиндү үгс дээр суурилдаг ч энэ хоёр хэлийг хоёр тусдаа хэлний систем гэж үздэг байна.

Шинжлэх ухаан, технологи
Одон орон судлал. 16-17 дугаар зуунд Энэтхэг дэх Их Монголчууд Арабын болон Энэтхэгийн одон орон судлалын тухайн үеийн ололт, дэвшлийг баяжуулан хөгжүүлжээ. Их Монголчуудын анхны хаан Бабаар дарьт бууг Энэтхэгт оруулж ирсэн бол хоёр дахь үеийн хаан Хумаан нь олон талын эрдэмтэй сайн шинжлэн судлаач, одон оронч байсан ба Дэлид одон орон судлалын төв бариулжээ. Тав дахь хаан Шах Жаханы үед одон орон судлал ихэд хөгжин, хаан өөрөө ч одон орон судлалын олон багаж төхөөрөмжүүдийг зохион бүтээсэн гэнэ. Хүн төрөлхтний бүтээсэн одон орон судлалын гайхамшигт багаж төхөөрөмжүүдийн нэг болох ямар ч гагнаас, зүйдэлгүй хийсэн дэлхийн бөмбөрцөгийг Их Монголын үед бүтээжээ.

Технологи. Их Монголын Акбар хааны зарлигаар 1582 онд Перс-Энэтхэгийн зохион бүтээгч-инженер Фатулла Шираз оньст их буу болон хамгийн анхны гар бууг зохион бүтээжээ. Ингэхдээ тэрбээр эртний монголд өргөн хэрэглэдэг байсан харвагч саалийн оньсыг боловсронгуй болгох замаар буудагчийн механизмыг хийсэн байна. Энэ мэтээр дарьт их, бага бууг бүтээж, армийн зэвсэглэл болон бусад салбарт хэрэглэж байсан нь технологийн хувьд европчуудын өмнө гишгэсэн явдал байв. Металь цлиндр голтой артиллерийн пуужинг Английн түрэмгийлэгчдийн эсрэг амжилттай ашиглаж байжээ.
Мөн Акбар хааны үед анхны угсармал сууц бүтээсэн гэх ба монгол үхэр тэрэгт гэрийн суурь бүтцэд суурилж хөдөлгөөнт сууц ч бүтээж байжээ.
Дээрх дурдсан зүйдэл, гагнаасгүй бөмбөрцөгийг бүтээсэн нь металлургит өнөөг хүртэл оньсого хэвээр байгаа юм. Нэн сүүл үеийн шинжлэх ухаан, технологийн ололтийн хүчинд залгаасгүй металь бөмбөрцөгийг хийх аргыг дөнгөж 1980 онд л олсон байна. Энэхүү орчин үеийн шинжлэх ухааны ололтийг ашиглахгүйгээр залгаасгүй металь бөмбөрцөг хийх өөр ямар ч боломжийг эрдэмтэд олж чадахгүй байгаа ба Энэтхэгийн Их Монголын үеийн металлургийн технологийн хөгжлийн түвшин нь даруй 1980 оныхтой эн зэрэгцээ түвшинд байсан гэдэгт олон эрдэмтэд эргэлзсээр байдаг ажээ. Юутай ч Их Монголын металлургчид нь залгаасгүй бөмбөрцөг бүтээх аргын анхдагчид болсон байна.

Их Монгол цэцэрлэгт хүрээлэн /Mughal garden/
Делийн төвд, Энэтхэгийн төрийн ордны ард байрлах уран барилга, байгал эхийн яруу сайхан хослол болсон Их Монгол цэцэрлэгт хүрээлэн нь /Mughal garden/ тухайн үеийнхний гоо зүйн таашаал мэдрэмж ямар өндөр түвшинд байсныг илэрхийлнэ. Хэдэн га газрыг хамарсан энэ цэцэрлэгт хэдэн зуун нэр төрлийн цэцэгс уран гоо дүрс, өнгө үзэмжээ гайхуулах ба энэ түмэн өнгө, үзэмж нь Лалын уламжлалт уран барилгын донж маяг, алжаал тайлан сэрүүцүүлэх янз бүрийн хэлбэртэй усан сан, суваг, оргилуурууд, өргөн чөлөө, шатрын хөлөг мэт өвөрмөц журамласан зохион байгуулалттай хослохоор ер бусын орчинг бий болгоно.
Эртний дэлхийн долоон гайхамшгийн нэг гэгдэх, өдгөө зөвхөн үлгэр домогт л үлдсэн Серафимидийн дүүжин цэцэрлэг чухам ийм уран тансгийн хослол байж чадсан болов уу даа. Өдгөө энэ цэцэрлэгт зочилж, Их Монголчуудын бүтээсэн тэрхүү гайхамшгаар аялах нь хаа газрын аянчин жуулчны нэгэн хүслэн болдог. Перс болон Дундад азийнхны уламжлалийг хослуулан баяжуулсан энэхүү цэцэрлэгт хүрээлэнгийн их бага янз бүртэй Энэтхэгийн бараг бүх хот, мужид таарах боломжтой ба томоохноос нь дурдвал Таж Махалын Шар Баг, Лахорийн Шалимар, мөн Дели ба Кашмирийн цэцэрлэгт хүрээлэнгүүд гэнэ. Тэднээс хамгийн алдартай нь Харьяана дахь Пинжорийн цэцэрлэгт хүрээлэн ажээ.

Их Монголын хооллох соёл /Mughal cuisine/
Өмнөд Азийнхний хооллох соёл, гал тогоо нь Их Монголын эзэн хаадын ордны гал тогооны баян тансаг нөлөөгөөр ихэд хөгжсөн гэж үздэг байна. Үүнд Монголчуудтай хамт нэвтэрсэн Төв азийнхний болон Персийнхний гал тогооны нөлөө хүчтэй тусчээ. Өдгөө Америк болон Европт түгээмэл тархсан Энэтхэг хоолны газруудын ихэнх нь Их Монголын үед хөгжсөн гал тогооны урлаг, уламжлал дээр суурилж байдаг гэнэ. Бид хаа нэгтээ Энэтхэг ресторанд ороод Чикен Тика Масала зооглож суухдаа хэзээ нэгэн цагт Их Монгол хэмээн алдар цуугаа дуурсгаж явсан энэтхэгийн монголчуудын баян тансагийн хэлтэрхийнээс амсаж суугаагаа тэр бүр мэддэггүй билээ.

Хувцас /Mughal clothes/
Их Монголын эрин үед Энэтхэг, Иран болон Төв азийн хувцасны шинж төрхийг хадгалсан өвөрмөц хувцасны хэв загвар гарсан байна.

Түүхэн зүтгэлтнүүд
6000 мянга орчим жилийн өмнөөс эхэлсэн Энэтхэгийн бүхий л үеийн түүхэнд тодорсон агуу хаадын тоонд Их Монголын Бабаар хийгээд түүний ач хүү Акбар нар зүй ёсоор ордог аж.
Мэдээж хэрэг, цус ихээр урсгасан дайн тулаанууд олон болж байсан ч түүний үр дүнд Энэтхэг орон улам өргөжиж, улам улмаар нэгдмэл нэг цул болж иржээ.
Бабаар хаан Их Монгол гүрэн улсыг үндэслэжээ. Бабаар хаан 10 дахин их хүчтэй эсрэг этгээдээ нэг бус удаа арга тактикаар ялж явсан цэргийн гарамгай стратегич, удирдагч хүн байсан төдийгүй өөрөө ер бусын хүч чадалтай, гоо сайхан дүр төрхтэй, чамгүй сайн яруу найрагч, зураач хүн байжээ.
Түүний хүү Хумаан шинжлэхүй ухааныг ихэд тэтгэн хөгжүүлсэн, гүн ухаантан, одон оронч, математикч, бас маш сайн зураач байсан бол гуравдахь хаан Акбар улсын газар нутгийг өргөтгөн, шинэ гvрний улс төрийн тогтолцоог бүрдүүлж, шашны тэгш эрхийг зарлан тунхаглажээ. Акбар хааны цэцэн мэргэн ухаан, баатар зоригийн тухай олон домог бий. Жахангир хааны үед төрт улс бүрэн төлөвшиж, анх удаа өрнөдтэй холбоо тогтоон, наймаа худалдаа эхлүүлж, Шах Жахаан хааны үед Таж Махал, Жама Масжид, Улаан Цайз, Жахангирийн бунхан, Шалимар цэцэрлэг зэрэг дэлхийн энгээр гайхуулсан үлэмж олон гайхамшигууд бүтээгдэж, урлаг соёл цэцэглэн хөгжжээ. Аюургибез хаан газар нутгийг улам өргөтгөн, өрнийн түрэмгийлэгчдэд цохилт өгч, улс гүрний гадаад худалдааг улам нээлттэй болгожээ. Гэвч дундад зууны монголын жижиг ноёдын дотоодын хагарал, тэмцэл монгол төрийн хүчийг сулдаасан шиг, дээрх 6 хааны дараачаас Их Монголын төр дотоодын хагарал, зөрчилд идэгдэж, хүч чадал нь сульдсаар, Их Монголуудын нөлөө буурч, нутгийн уугуул язгууртнуудын эрх мэдэл хүчээ авч, улмаар өрнөдийн орнуудын колонийн түрэмгийллийн өмнө хүчин мөхөсдөхөд хүрч, гэлээ гэхдээ л 1837 онд Монголын сүүлчийн хаан англичуудад Энэтхэг орныг юутай ч бүрэн бүтэн хүлээлгэн өгсөн байна.

***
Харамсалтай нь өнөөдөр Энэтхэг оронд Их Монголын удмын хүн нэн ховор болсон аж.
1840-өөд оноос хойш болсон английн түрэмгийлэл, шашны болон бүс нутгууд, бүлэг ангиудын олон мөргөлдөөн, бусад зөрчлүүдэд уугуул оршин суугчдаас 100 дахин цөөн байсан Монголууд ихэд нэрвэгдэн, зарим үед бүр тэдний эсрэг ав хомрог, геноцит маягын ч юм болж байжээ. Уг нь тэд нийгмийн хамгийн элитүүд, баян тансаг дээд хэсгийнхэн байж. Сүүлчийн Монгол хаан Бахадур (Баатар) Шах Зафарыг Англичууд 1857 онд Хумаан хааны бунханаас баривчилж, өнөөгийн Бирмийн Рангүүнд тусгай хатуу харуул хамгаалалтын дор 1862 онд нас барах хүртэл нь хорьсон ба түүний бүх хүүхдүүд хийгээд өч төчнөөн үр ачийг нь буудаж алжээ. Ач нараас нь амьд үлдсэн дөрвийн үр удмаас зарим нэг нь Калькута, Бенгал орчимд байдаг бололтой.

Энэ мэтээр хэлмэгдэж шахагдсан монголчуудын тоо XVIII хоёрдугаар хагасаас өнгөрсөн зууны хагаст хүртлэх 100 орчим жилийн дотор гурав дахин хорогдож, 100 мянга хүрэхтэй үгүйтэй болоод, нөхцөл тун хүнд байтал тэнгэр ивээж, лалын шашинт Пакистан улс 1947 онд тусгаарлахад, монголчуудын олонхи нь тийш дүрвэжээ. Мөн Америк болон бусад орнууд руу цагаачилсан нь нэлээд байдаг гэнэ.

Пакистаны өмнөд нутгийн Ахмед хэмээх залуутай Делид богино зуур уулзаж, танилцсан бөгөөд бүхий л талаараа араб, түрэг төрхтэй тэрбээр өөрийгөө монгол гарвалтай гэдэгт огтхон ч эргэлзэхгүй байсан юм. Царай төрх ч яахав, энэ олон жилийн туршид холилдож сүлэлдсээр өөрчлөгдсөн байж болох талтай. Харин түүний төрсөн нутагт шинэ хувцас өмссөн нэгнийхээ хойт, урд хормойноос нь татаж, алт мөнгө арвин, аз жаргал дүүрэн байг гэсэн утгаар ерөөл өргөдөг заншил байдаг нь бидний багад шинэ дээл өмсөхөөр, эмээ нар голдуу хойно, урд хормойноос дугтран “Хойт хормойноос нь хонь хурга, урд хормойноос нь унага даага” хэмээн ерөөдөг байсантай тун адилхан санагдаж байв. Ер нь хүний зүс царай, хэл ярианаас илүү амь бөхтэй удаан тэсэж үлддэг зүйл бол яах аргагүй ардын ёс заншил билээ. Мөн Ахмедийн дотнын нэг найзыг Батхаан гэдэг гэнэ. Энэ нэр бол бидний дээд өвөг Чингис хааны ач хүүгийн нэр юм хэмээн Ахмед тайлбарлаж байсан.

Дели дэх Хумаан хааны бунханыг үзэж яваад Сангх Исраам хэмээх нэгэн энэтхэг өвгөнтэй тааралдсан юм. Тэрбээр, зав чөлөөтэй үедээ тэнд юм уу, эсвэл Улаанцайзад (Red Fort) очиж, жуулчдад сайн дураараа Их Монголчуудын түүхийг ярьж танилцуулж, хөтөч хийж явдаг аж. Уул нь архитекторч боловч түүх, ялангуяа Энэтхэг дэх Их Монголын хийгээд Монгол улсын түүхийг сайтар мэддэг өвгөн байв. Монгол хүнтэй уулзсандаа баярласан өвгөн надад олон зүйлийг хөөрснөөс Энэтхэг дэх сүүлийн Монголчуудын хувь заяаны талаар ихэд харамссан өнгөөр ийнхүү ярьж байж билээ.

Тэрбээр “Өдгөө Энэтхэгийн баруун хэсэгт байх Гужарат мужид 10 орчим монгол гэр бүл байгаа байх. Би 1970-аад онд тэдэнтэй уулзаж байсан. Амьдрал ахуй нь маш сайн байсан. Царай төрхийн хувьд биднээс ялимгүй өөр л дөө, түрэгжүү төрхтэй. Одоо өөр газраас монголын удмыг олоход тун хэцүү болов уу. Кашмир болоод Бенгал орчимд ганц нэг гэр бүл байж магадгүй юм. Гэвч тэд одоо уусаад, удам угсаагаа ч мэдэхээ больж буй байх” гэсэн юм.
Ер нь өдгөө энэтхэгийн монголчууд дэлхийн нэлээд олон оронд ихэд тарсан хийгээд уг гарвалаасаа хөндийрч, уусч холилдсон нь ихэнх тул нарийн тоог гаргахад хүндрэлтэй ажээ.

Үргэлжлэл бий.

Чингис хааныг маань Биднээс ил цагаан дээрэмдчих юм байна л дөө

2007 онд бичиж байсан нэгэн бичлэгээ нэгэн сайтаас оллоо.

Гурван жилийн өмнө Мэриландад хамт ажиллаж байсан Узбек залуутай Суут өвөөгөө булаалдан арайтай л бие биендээ хутга дүрчихээгүй юм. Чингис хаан бол Узбекуудын дээд өвөг, харин Монголчууд Та нар бол Чингис хаанд ямар ч хамаагүй, зүгээр л малыг нь маллаж, аргалыг нь түүж байсан хүмүүсийн үлдэгдэл гэж тэгэхэд Узбек залуу улаан цайм хэлж, уурыг минь шавхаж, уушгийг маань ёстой нэг сагсайлгаж билээ. Уурлаад ч, учирлаад ч, уул овоо шиг баримт нотолгоо гаргаад ч тэр залуугийн үзэл бодлыг нь өөрчилж чадсангүй. Тэр залуугийн хувьд өөрийгөө Чингис хааны удам гэж итгэж, үнэмшиж явах нь энэ ертөнцөд оршин буйнх нь нэг тулгуур болохыг, хэрвээ тэр үзэл бодол нь өөрчлөгдөж орхивол тэрээр хэн ч биш болчих юм байна гэдгийг ойлготлоо би учиргүй улайран зүтгэсэн юм.

Тэгээд сүүлдээ нөгөөх залуугаа тэр итгэл үнэмшилтэй нь хамт орхихоос өөр аргагүй болж билээ. “За, за, тэгж л байг, энд нэг нөхөр ийм юм бодож явлаа гээд бид ямар Чингисийн удмын Монгол хүн биш болчихгүй л дээ” гэж өөрийгөө тайвшруулчихаад тэндээс холдсонсон. Энэ тухайгаа хожим найздаа сонирхуултал харин өмнөөс “Өө, наадах чинь юу ч биш” гэдэг байгаа. Ганц нэгхэн хүн ингэж бодож, итгэж явах бол юу ч биш, энэ асуудал бүүр бүхэл бүтэн үндэстний хэмжээнд, төрийн бодлогын хэмжээнд оччихсон байдаг тухай гадаад орнуудад өнө удаан амьдарч үзсэн найз маань ярьж намайг бүүр алмайруулж байна. Урьд нь гадныхан Чингис хааныг маань зөвхөн магтан шагшихыг нь сонсон хөөрцөглөхөөс биш, харин биднээс салгах гэсэн энэ мэт санаа бодол, санаархалуудын талаар төдий л анзаардаггүй, анзаарсан ч тоодоггүй байсан бололтой юм. Тэгээд тэр “Узбекийн явдал”-аас хойш ийм сэдэвт нэлээд сонор соргог ханддаг болсон билээ.

Үнэхээр ч зарим үндэстэнүүд, улс орнуудын зүгээс үе үе цухалздаг санаа, өрнөдөг үйл явдлууд энэ талаар биднийг маш сэрэмжтэй байж, ихийг бодож, ихийг хийх шаардлагатай болохыг барим тавим нотолж байна. Бүүр 1990-ээд оны эхэн үед Монголын казах үндэстэн түүхч, доктор Ислам Казакууд бол Чингис хааны удмынхан гэсэн санаа бүхий нэг хоёр өгүүлэл, ярилцлага Монголын төвийн сонинд хэвлүүлж байсныг санаж байна. Бас хоёр жилийн өмнө Казахстаны хэсэг түүхч эрдэмтэдийн мэдээлэлд дээрх санааг улам гүнзгийрүүлэн нотлох аястай зүйлс гарсан байсан. Гагц Казак, Узбекууд ч биш...,

Өнгөрсөн 2006 онд болсон Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн үеэр Өмнөд хөршийн маш олон сайтуудад энэ их ойн ач холбогдолыг гуйвуулсан Олон Үндэстний Их Хятад гүрний баяр гэсэн утга бүхий мэдээлэл байнга шахам цацагдаж байсныг олон хүн мэдэх байх. Бүүр зарим төрийн зүтгэлтнүүдийн амнаас ч ийм утга бүхий үг унаадахсан гэж байгаа.

Японууд бас Чингис хааны дээд өвөг Бөртэ Чоно бол Японоос дүрвэсэн самурай байсан гэсэн домог гаргаж ирсэн байсан.

Зарим оронд Чингис хааны угсаа гарвал, түүний удам хойчийн талаар цоо шинэ түүх зохиогдож байгаа, тэр ч бүү хэл зарим Их дээд сургуулийн түүхийн хичээл дээр ийм сэдвээр лекц хүртэл ордог болоод байгаа гэсэн зүйл ч чих дэлсээд авсан. Хятадууд бол заримдаа манай улсын газрын зургийг өөрийнхтэйгээ нэгтгэж сурах бичигтээ хэвлэчихээд болох ёстой юм болдгоороо болж буй мэт дээрээ ч, доороо ч гэмгүй царайлж байдгыг бид удаа дараа сайн мэднэ.

Мэрилaндэд надтай маргасан Узбек залуу шиг нэг хоёр хувь иргэн хүн юу гэж бодох нь тэр хувь хүний асуудал, бидэнд ч нэг их хүртээлтэй юм биш. Харин нэлээд хэсгийг хамарсан үзэл санаа болон хувирвал өөр хэрэг. Тухайн улсуудын Төрийн зарим институтууд ийм асуудалд оролцож, удирдаж зохион байгуулаад, хэвлэл мэдээллээр ил тод мэдээлж, сурталчлаад, түүх судрыг “зохиогоод“ эхэлбэл бүүр ч өөр хэрэг. Цаашлаад олон улсаар зөвшөөрүүлээд, “алдагдсан түүхийг эргүүлээд” гэх мэт.... Арай ч ийм юм болохгүй байгаа хэмээн залбирья. Гол нь бид энэ мэт үзэл бодлыг учиргүй эсэргүүцэж, маргаан үүсгэх нь чухал биш, тэглээ гээд ч нэг их гавьтай үр дүнд хүрэхгүй. Дээрх Узбек залуутай маргасан түүх бяцхан ч гэлээ бас сургамж. Гагцхүү бид илүү эрдэм чадалтай байж, улс орон маань илүү хөгжингүй байж л бид баталгаатай хариу нотолгоог нь өгөх болно.

Түүх, соёлгүй үндэстэн гэж огт байж болшгүй. Улс үндэстэн мандах бадрахын нэг гарцаагүй өгөгдөхүүн нь үндэстний түүх соёл. “Түүх бол өнгөрсөн рүү харсан Зөнч” гэсэн мэргэн үг байдаг даа. Та бид бол өөр хаана ч үгүй Агуу түүхтэй ард түмэн. Тэр агуу түүхийнхээ өмнө бид сул дорой зогсож байх учиргүй. Бид хүчгүй, сул дорой, хөгжилгүй байх юм бол нэг л мэдэхэд бидний түүх огт өөрөөр зохиогдож болзошгүй нь байна шүү. Түүхээ булаалгачихгүй байхын тулд бид эвтэй, хүчтэй, хөгжингүй байх учиртай. Их л зүйлийг хийж, бүтээх хэрэгтэй болох нь дээ, бид.

Б.Номинчимэд

Шинийн нэгэнд Хумаан хаантай очиж "золгов"

Шинийн нэгэнд Шинэ Делийн төвд байх Хумаан хааны бунхад очлоо. Монголын маань үсэрсэн нэгэн дусал цус, тасарсан нэгэн тасархай мах - энэ хүн, түүний эцэг Бабур нь яах аргагүй монгол удмын хаад, ихэс дээдэс юм даа. Тэрбээр 1530-1539, 1554-1555 онуудад Энэтхэг дахь Монгол угсааны хаант улс болох Их Могулын хаан ор сууж байжээ. Их Могулын хоёр дахь хаан нь. Бабур хааны бунхан нь Кабулд байдаг юм байна.

47 метр өндөртэй 1000 гаруй акр талбай хамарсан энэхүү бунханыг 1570-1580 онд Хумаан хааны дурсгалд зориулн хайртай энэтхэг хатан нь бариулсан гэх. Персийн уран барималчийн зургаар бүтээсэн гэнэ. Улаан элсэн боржингоор голлон барьж, аварга том цагаан гантиг болон вааран гялтангаар чимэглэжээ. Нийтдээ эл хааны ойр дотныхоны 100 орчим шарил энд байдаг гэнэ.

Хосгүй сайхан бүтээл юм. Бабур болон түүний удмынхны Энэтхэг улсад бүтээж босгосон үй олон гайхамшигуудын зөвхөн нэг нь энэ юм.

Хумаан хаан болон түүний хүү Акбар, үр удам нь дундад зууны Энэтхэг улсыг бүтээн босгосон гэх агаад тэдний хийж бүтээсэн зүйлс их ажээ. Дэлхийн соёлын өвийн тусгай жагсаалтанд байдаг энэхүү Бунханыг л гэхэд өдөрт жуулчид хэдэн арван мянгаараа ирж үзэх юм. Гадны хүн 250 рупий (манайхаар 7800 орчим төгрөг) энэтхэгчүүд нь 10 рупийгээр үзнэ. Бид хоорондоо "Манайхан энэ сайхан бүтээн босголтоосоо нэгийг нь ч болов Монгол орондоо хийчихэж болоогүй юм байх даа. Тэгвэл мөн ч их хөрөнгө орж ирж байгаа даа. Зөвхөн Таж Махал-аас л гэхэд өдөртөө хэдэн мянгаар тогтохгүй доллар орж ирдэг гэнэ билээ" гэсэн шүү юм хэлцээд л... Нээрээ жаахан битүүхэн харуусал төрсөнийг нуух юун. Манай өвөг дээдэс их л олон газар, их л олон гайхамшгийг бүтээн босгосон байх юм. Хятадад Хубилай хааны ордон, одон орон судлалын төв, Монгол баатруудын хөшөө, Дундад Азид бол Цагаадайнхны үр удмын үлдээсэн олон юм байна, Арабын ертөнцөд ч мөн цөөнгүй бий, энэ Энэтхэгт л гэхэд Их Могулуудын хийж бүтээсэн, босгосон зүйлс асар их ажээ.


Дашрамд энэ Хумаан хаан өөрөө маш сайн зураач төдийгүй уран барималч, эрдэмтэн, одон оронч хүн байжээ. Түүний амьдрал ээдрээтэй хүнд бэрх.
Дараа нь Бабурынхны тухай дэлгэрэнгүй бичлэг оруулна аа.

Хубилай хааны усан флотоос олдсон нэгэн газрын зураг

Ш.Баатар
2003 оны 10 сард Анакэ-гийн тэнгисийн эрэг дээрх Нагасаки мужийн Шиматаба хотын Бурханы сүмээс өргөөшөө 2.8 метр, уртаашаа 2.2 метр хэмжээтэй Евроазийн нарийвчилсан газрын зураг олджээ. Кётогийн их сургуулийн эрдэмтэдээр толгойлуулсан шинжээчдийн баг уг зургийг Монголын Юань гүрний үед бүтээгдсэн эх зургийн хуулбар гэж тогтоосон байна. Энэ зурагт Xятадыг багтаасан Азийн газрын зургийг томруулан Африк тив, Европ тивийг нэлээд нарийвчлалтай зурж, газар орныг тодорхой тэмдэглэсэн байна. Ийм хэмжээний газрын зураг урд өмнө олдож байгаагүй ажээ. Уг зурагт Хятадын нутгийг томруулан зурсан, зургийн гарчиг дaxь Юань улсын үеэс эхлэх Евроазийг (Африк тивийг оруулаад) төлөөлөн хэрэглэх болон “Коницу” гэсэн хоёр ханз үсгээс үүдэн уг зургийн эхийг Юань улсад бүтээсэн гэж шинжээчид үзэж байна. Японы Эн-Эйч-Кэй компани энэхүү зургаас үүдэн “Хувилай хааны эзэнт гүрэн” гэдэг тусгай нэвтрүүлэг хийжээ.

Нэвтрүүлгийн гол үзэл санаа, ач холбогдол нь Хувилай хаан дэлхийн хуурай газрын ихэнxийг хамаарсан том гүрэн байгуулж, тэр цар хүрээндээ олон улс үндэстний худалдаа арилжаа хийдэг байсан тухай олон баримтаар нотлон харуулсанд оршино. 50 лангийн (2 кг) жинтэй “морин туурай” мөнгөн ембүүг гадаад худалдаанд, цаасан мөнгийг дотоодод хэрэглэж байсан, мөнгөний их ордыг эзэмшихийн тулд Хятадын баруун талын Дали улсыг эзэлсэн, худалдааны төлөөлөгчдөө ислам үндэстнээр бүрдүүлж Xятадын нутгийн гүнд олон арван мянган ислам худалдаачдыг суулгасан, далайн тээвэр хийх найдвартай усан онгоц бүтээсэн, Их нийслэлээ далайтай сувгаар холбохдоо усны төвшинг өргөж, газрын өөд хөлөг онгоцыг хөвүүлэх боомтын механизмыг бүтээсэн, эдийн засгийн том гүрнийг удирдахын тулд нийслэлээ Бээжинд шилжүүлсэн, хятадуудын сэтгэлийг татахын тулд Бээжингийн хааны их ордыг байгуулсан, худалдаачин орлогынхоо 30 хувийг авч үлдсэн 70 хувийг хааны санд өргөх системийг боловсруулсан зэрэг олон үйл хэргийг баримтыг нотлон үзүүлжээ.

Хувилай хаан 67 настайдаа Чамбай хатныг алдсaнаас хойш нэлээд зожиг болсон, хоёр удаагийн Японд довтолсон дайн нь бүтэлгүй болсноос сэтгэлээр унасан зэргийг өгүүлэх ялдамд нас өндөр болж 80 хүрээд таалал төгсөхийнхөө өмнө хөвгүүддээ үлдээсэн гэрээс нь Туркийн Истанбул хотын архивт монгол хэлээр, дөрвөлжин болоод уйгар үсгээр хадгалагдан үлдсэнийг үзүүлэв. “-Хөвгүүд минь ээ, Их улсыг удирдахын тулд хүн ардад хэрхэн дагахыг хүчээр тулгаж үл болно. Хамгийн чуxал нь хүн ардын хүсэл эрмэлзлэл, зүрх сэтгэлийг ойлгох хэрэгтэй” хэмээн гэрээсэлсэн байна. 700 зууны тэртээх Хувилай хааны эл гэрээс өнөөгийн Монголын төрийн тэргүүдэд хэрэгтэй мэт санагдана. Нэвтрүүлгийг доорх линкээр орж үзээрэй.

Ш.Баатар
2009 оны 12 сарын 2

http://www.youtube.com/watch?v=GMX0xNAMSQM&feature=PlayList&p=C85094625F2D0858&playnext=1&playnext_from=PL&index=11

http://www.youtube.com/watch?v=Zu0Ai7krOFs&feature=PlayList&p=C85094625F2D0858&index=12&playnext=2&playnext_from=PL

http://www.youtube.com/watch?v=ggzI_BPnd6w&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=0icbj0GSqKQ&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=vhTWm9eQVNc&feature=related

http://www.youtube.com/watch?v=pjYDg5mdW_o&feature=related