Sunday, November 13, 2016

90 оноос...

90 оноос хувь хүний эрх, эрх чөлөө нэрийн дор манай үндэстэнд тулган хүлээлгэсэн хэт хувиа бодох "Зөвхөн өөрийнхөө төлөө л амьдар" гэсэн үзэл санаа нь улс орныг дотроос нь задалж, хөгжлийн нөөц боломжийг нь шавхаж, сүйрэл рүү хөтөлж байгаа нь харамсалтай....
Хувиа бодож болдоггүй юм гэсэн бүхнийг хуучин хоцрогдсон коммунист хэмээн нүд шүдээ гялалзуулаад дайрчихдаг хүн сүрэг бий болсон. Өөрийнх тэр өчүүхэн эрх ашиг, оршихуй нь нийтлэг эрх ашгийн дор байдаг гэдгийг огтхон ч ойлгодоггүй, ойлгохыг ч хүсдэггүй, тэгээд тэр нийтлэг нь байхгүй болчихоор өөрөө ч сүйрнэ гэдгийг мэддэггүй тийм сүрэг... Тийм сүргээс бүрдсэн улс орныг хэн ч хялбархан хариулж байгаад нөлөө, эрхшээлдээ оруулчихдаг түүх бидний нүдэн дээр давтагдаж байгаа.
Цааш нь үргэлжлүүлэхэд,
"Зөвхөн өөрийнхөө төлөө амьдар" гэсэн энэ хэт туйлширсан үзэл, туйлийн эрх чөлөөтэй хамт орж ирэхэд хамгийн шуналтай, хамгийн зальжин, хамгийн овилгогүй, хүн муутайнууд нь голдуу /Голдуу шүү, бүгдээрээ бас тийм биш/ хамгийн түрүүнд маш идэвхжиж, нийгмийн тэргүүн эгнээнд гарц ирцгээсэн юм. Яг л тогтоол усыг хутгахад ёроолд нь байдаг хог, шалбааг дээшээ хөвөн гарч ирдэгтэй адил. Товчхондоо хүний нийгмийн оюун санаа, ёс зүйн хувьд хамгийн доод адгийн амьтад нь дээшээ гарч заларцгаасан. Үр дүн нь бид өнөө нийтээрээ дээдэлж байх ёстой Төрөө л хараадаг архаг өвчинтэй боллоо.
Мөн хоёр үг нэмэхэд,
Тэгээд тэд өөрсдийнхөө замыг засахын тулд, өөрсдийнхөө тэр затиургүй явдлаа хаацайлж, дэмжлэг олохын тулд санаатай болон санамсаргүй, бараг инстиктээрээ өмнөх цаг үеэ хамаг хар муухайгаар харааж зүхэж гарцгаасан. Ямар ч танин мэдэхүй, эрүүл ухаан байхгүйгээр. Үр дүн нь баахан тархиа угаалгасан залуус... Байтлаа, "Чингис хааны нэрийг хэлэхээр шууд буудчихдаг байсан юм гэсэн шүү дээ" гэж өмнөөс мэлздэг нь ч хүртэл бий.
Хуучин нийгэмд олон гэм согог байсан, бас гэрэл гэгээтэй зүйл ч байсан. Саяхан өнгөрсөн түүхээ үнэн мөнөөр нь харж дүгнэж чадахгүй бол улс орон хэрхэн урагшаа явах. Хоорондоо улаан, цэнхэрээрээ талцаж хэрэлдсэн баахан тархиа угаалгасан улс л байх...
Өмнөх үеэ харааж зүхээд байхаар өт хүртэл биед нь хүрэхээр атирдагийн адилаар хуучин соц нийгмийг эрхгүй санагалздаг, улайран өмгөөлөн хамгаалдаг нөгөө туйл бий болсон. Ингэж хоёр туйлд хуваагдаад, ардчилсан ардчилаагүйгээр нэг нэгнээ харааж уралддаг болсон. Эрүүл ухааны гэрэл гэгээ тун ховор.
90 онд тухайн үеийн систем яг тэр нөхцөл байдлаараа цаашаа явах боломжгүй болж, дэлхий дахины хамарсан өргөн хүрээтэй өөрчлөлт шинэчлэлийг дагаад Монголын нийгэм гарцаагүй өөрчлөгдөх нь тодорхой болсон. Нийгмээ хувьсган өөрчлөх гарцаагүй шаардлага байлаа. Харамсалтай нь ямар ч үзэл санаа, онолын суурьгүй, зүгээр л амь амиа бодоорой гээд уралдаад орцгоочихсон доо. Тэр бүгд нэгэнт түүх болж, гэхдээ тэр хийрхэлийн сүүдэр одоо ч арилахгүй, бүр архагшаад, ужиграад, гацаанд орж, дахиад шинэчлэл өөрчлөлтийг гарцаагүй нэхэх боллоо.
Хэт туйлшрах эргээд хэт туйлшралыг дагуулах аюултай. Хэт үгүйсгэл эргээд хэт үгүйсгэлийг заавал дагуулдгийг мартаж болохгүй. Жаахан эрүүл ухаантай байцгаахсан. Хувиа бодсон ч учиртай бодож байх хэрэгтэй юм.
Нэмэлт..
Ядаж байхад манай Боловсролын салбар бүхэлдээ дампуу болчихлоо. Дээр нь нийгэмд эрс тэс ялгаатай ангиуд бий болчихлоо. Яг Кастынх шиг. Хөгжиж байгаа л гэх. Хөгжиж байгаа юм бий. Өнөөдрийн хөгжлийн талаар их олон зүйлийг хэлж болно. Гэхдээ гаж буруу хөгжил болчихсон, системийнхээ хувьд суурьгүй, энэ янзаар цааш явбал нурахаар... Мутант хэлбэрийн хөгжил.... Энэ байдлаас гарах арга замыг хамтаараа эрж хайх хэрэгтэй байтал намууд, чи муу, би сайн гэж талцсан хэвээр байгаа нь бүр ч гамшиг ...
Oyun Mgl
“Өөрийнхөө төлөө амьдар” гэсэн лоозон бол хар үхэл рүү явах дөт зам мөн. Л.Н.Гумилев

Та чухам аль нь вэ?

Тендерийн микроны жолооч шөнө үүрэглэж яваад замын хажуугийн шуудуу руу орж, арай л онхолдсонгүй тогтжээ. Зорчигчдийн яриа харилцан адилгүй.

Нэг эгч ихэд бухимдуу байв. "Өдөр шөнөгүй мөнгө хөөж явж байгаад хүн алах нь. Муухай шуналтай юмнууд, арчаагүй нь арай дэндүү. Данхраат ч байхгүй. Шөнөжин биднээр чулуу зөөлгөчихөж байгаа юм даа. Ёоёо, нуруу нуруу. Тэр муу х...рээс нэхэж байгаад нурууныхаа эмчилгээний мөнгө гаргуулахсан..."

Бас нэг эгч, "Муу ёр муу ёр, арын суудлын хоёр юм л хоорондоо хэрэлдээд явна билээ. Түүнийх нь гай байхгүй юу... Бүгдээрээ үхэхийг шахлаа."
Гурав дахь ах, "Жолооч үүрэглэж яваад осол болохыг шахав. Зайлуул, амьдрах гэж өдөр шөнөгүй л явах юм даа. Ядаж сандарч байхад нь энэ авгайчууд тал талаас нь хашгичаад бүр ч зовоочих юм. Таван чулуу зөөх гэж хорвоог зөөж байгаа мэт ялархаад л... Их л санаа нь зовж байх шиг. Даруухан хүү юм. Өөр хүн байсансан бол өмнөөс нь асчихгүй юу?"

Нэг охин "Ёстой бөөн адал явдалтай. Машин унах шахсан. Бүх хүмүүс аймаар орилолдоод. Зарим нь уйлалдаад. Бас дараа нь чулуу зөөлцөөд. Нэг ах, эгч хоёроос бусад нь шүү. Тэд тамхи татаад, шүлсээ хаяад л зогсоод байсан. Чулуу зөөж явахдаа би бүдэрч унаад гараа шалбалчихсан. Гэхдээ одоо зүгээр ээ. Адал явдалтай гоё.. Тийм ээ."

Ангийнхаа манлайлагч байсан талийгч залуугийн дурсгалд цуглаад тарж байгаа гурван нөхрийн яриа ч харилцан адилгүй.

Нэгдэх нь, "Манай талийгч ёстой эр хүн байсан шүү. Хүнд зөв талаасаа их нөлөөлдөг байж. Буруу юм хийж байгаад би хааяа сайн гөвшүүлнэ ээ. Гэхдээ хүнд үнэнээсээ муу санадаггүй, их зөв хүн байж. Гар чангатай. Их нөмөр нөөлөгтэй. Түүнийхээ далбаан дор манай хөвгүүд, охид сургууль дээрээ хэнээс ч эмээхгүй явдаг байсансан."

Хоёрдахь нь, "Талийгч нөхөрсөг, төлөв даруухан, шударга, зөв зантай хүүхэд байлаа. Бид түүгээрээ үнэхээр бахардаг байжээ"
Гурав дахь нь, "Шал худлаа онгироо гар байсан даа. Атаман гээд хамраа сөхчихсөн, орох орохгүй юманд хошуу дүрнэ. Нөгөөдүүл нь худал хөөргөөд л..."

Хавар мод услахад байгууллагаар очиж оролцсон хүмүүс ч мөн адилхан янз бүрээр ярина. Зарим нь агаар салхинд, суудлын бидний биеийн чилээг гаргасан, бас буянтай сайхан ажил боллоо гэж байхад зарим нь хар шороон дотор үйлээ үзлээ, ингэж хэнхэглэх санааг хэн гаргадаг байна аа хэмээн уцаарлах...

Константин Симинов Фронтын сурвалжлагч байхдаа нэг зүйлийг анзаарсан гэдэг.

Давшилтынхаа талаар байлдагч бүр өөр өөр ярьжээ.
Нэг нь "Босоод л, унаад л, бас босоод л гүйгээд байсан. Энд тэнд бөмбөг дэлбэрээд, бөөн бужигнаан. Мэдэхгүй ээ, хаашаа ч гүйгээд байсан юм. Дайсан хаана ч байсан юм. Бөөн тоос утаа л байсан. Тэр чинь довтолгоон биш, бөөн хядаан л байсан..." гэж ярьсан бол нөгөөх нь "Манай 5-р рот давшилтанд орсон юм. Дайсны их бууны гал доогуур хориглолт сэтлэхээр давшсан. Нэг талдаа бяцхан товгортой, тэнд немцийн пулемётын точик байсан. Тэндээс биднийг хайчин галаар шүршиж байв.... Миний зүүн талд Коля явсан, тэр бөмбөгдөлтөд унахад Димя түүн лүү очиж харагдсан. Ротын захирагч цээжээрээ буудуулаад унахад Улстөрийн орлогч командыг авсан. Их олон цэргүүд алуулсан. Миний урд явсан цэргийн нарийн шилбийг пулемётын сум тас цохисон. Тэр уначихаад, ураа хашгираад босох гэж оролдоод байсан. Воронежийн хүн байсан, нэрийг нь санадаггүй. Цус алдуулахгүй гэж гуяар нь боож байхад сувилагч Валючка ирсэн. Зарим газарт шавар ихтэй байсан учир гүйхэд хүнд байлаа. Өглөө нь бороо орсон байсан юм. Дайсны нуувчинд очиход дайснуудын олонхи алуулаад, үлдсэн нь зугтсан" гэх мэтээр маш тодорхой ярьжээ. Өөр нэг нь "Бид муусайн немцүүдийг салба нүдсэн дээ. Биднийг ура хашгираад дайрахад немцүүд сүүлээ хавчаад л зугтсан" гэж...

Бүгд л нэг үйл явдлын тухай ярьсан, гэхдээ харилцан адилгүй түвшинд...

Аймхай, сандруу бажга нэгэнд бол бөмбөг дэлбэрээд л, унаад л, босоод л гүйгээд байсан үйл явдал болж. Хаашаа гүйсэн, дайсан хаана байгаагаа ч анзаарах сөхөөгүй. Сүйхээ самбаатай нэгэнд бол олон зүйл тодорхой, хөөрүү зоригтойд нь бол эргэн тойронд юу болсныг анзаарсан ч үгүй, дайрч ороод ялсныг л санаж байж...

Иймэрхүү жишээг эцэс төгсгөлгүй үргэлжлүүлж болно.

Эндээс хувь хүний онцлог шинж, мөн чанар нь үйл явдлыг дүгнэхэд ямар нэгэн хэмжээгээр илэрдэг төдийгүй субьектив дүгнэлтийнх нь суурь болдог байна.

Үйл явдлын цар хүрээ томорч, нийгмийн шинжтэй болон агуулга гүнзгийрэх хэрээр хүмүүсийн хандах хандлагын ялгаа нэмэгдэж, олон өнгө төрхтэй болдог байна.

Өөдрөг романтикууд нь инээн баясна.
Гутруу гуниглагчид нь гомдоллож, гасалцгаана.
Хөөрүү хийрхүүчүүд хөөрөн дэвэргэж, эсвэл магтан мандуулна, эсвэл нурааж сөнөөхийг шаардана.
Ухаалаг прагматикууд баримт мэдээллүүдийг харьцуулан үзэж, учир шалтгаан хийгээд үр дагаврыг харна. Хэт прагматикууд нь зөвхөн бодит ашиг талаас нь харж туйлширна.

Мунхгууд баярлаж буй газарт ухаантнууд харамсах нь их. Харин ухаантнууд баясваас мунхгууд гайхаж мэлрэх нь олонтаа.
Хувиа хичээгчид, бэртэгчид олз ашиг нь сайн бол сайшаана, муу бол хараана, харин альтриустууд яг тэдний эсрэг байна.
Ов зальтангууд баярлаж байвал шударгуучууд хилэгнэж байна, эсрэгээрээ шударгуучууд баясаж буй бол ов зальтнууд нь бухимдацгаана. Гэнэхэн хөвсөргөн үзэлтнүүд тун хялбархан тархиа угаалгана. Тэгээд аль нэг туйл руу нь маш хурдан очиж нийлнэ. Гүн ухаантнууд нь харин үл тооно.
Ямар ч үйл явдлыг үзэх, харах хандлагууд хэт туйлширсан хоёр үзүүртэй. Хоёр туйл байгаа хойно төв голч нь ч бас байж таарна. Ийм байдал бидний саяхан өнгөрсөн түүхэн цаг үеэ болон энэ цаг үеэ үзэх үзэлд улам бүр тод илрэх аж.

Зарим нь соц нийгмийг хараана, бүр байж ядна. Тэднийг анзаарахад хувь хүмүүсийн нэг нийтлэг байдал илэрнэ. Зарим нь магтана, бүр бахархан дээдлэн, диваажин болгоно. Тэндээс ч бас нэг нийтлэг хэв шинж ажиглагдана. Тэдний дундын олон хэв шинжүүд бий. Өнөөх дайнд нүдээ аниад унаж босоод явсан, ямар ч довтолгоон болоогүй, амжилт мэдэхгүй, бөөн хядаан л болсон гэдэг шиг нөхөд ч байна. Бас ялаад мандуулаад хаясан гэдэг нь ч, бүхнийг анзаарч, бодитоор харж чаддаг нь ч байна.

Зарим маань Ардчиллын гэгдэх энэ цаг үеэ хараана, бүр тэсэж тэвчихгүй шинжтэй, бас зарим нь учиргүй магтан өргөмжилнө. Чухам диваажинг бүтээн босгож буй аятай. Аль алинаас нь хэв шинж анзаарагдана. Дунд нь бас бодит байдлыг харьцуулан дүгнэж, нөхцөл байдлыг тодорхойлж, гарц боломж эрж буй нь ч байна.

Ерөнхийдөө ямар нэгэн онол, систем, тогтолцоо, үзэл баримтлал тийм ч чухал биш, бараг зүгээр л хар зөнгөөрөө шахам хандлага нь илэрдэг байдал илүү түгээмэл. Элдэвийн санаатай, санамсаргүй тархи угаалтууд баадууг нь улам чангалж өгөх...

Энэ бүх хэв шинж, ааш араншингууд, хандлага итгэл үнэмшлийг харахад танин мэдэхүйн түвшний ялгаанаас гадна хувь хүний мөн чанартай ихээхэн шүтэлцсэн байх. Ингэхэд Социалист болон Ардчилагч байна гэдэг хүний мөн чанартай ихээхэн хамааралтай "эд" байх шиг ээ... Та чухам аль нь вэ? 

Thursday, November 3, 2016

ЭЗЭНТЭЙ МАЛД ЧОНО ХААНААС ХАЛДАХ БИЛЭЭ...


Эдийн засгийн хувьд бид нэг л мэдэхэд өмнөд хөршийнхөө бүрэн мэдэлд ороход бэлэн болчихжээ. Хятад хэмээх нь сайнаар харвал аварга том эдийн засаг, муугаар харвал аймшигт мангас... Харамсалтай нь бид түүний аварга том хэмээх давуу талыг өөртөө ашигтайгаар эргүүлж чадсангүй, харин ч ашиглуулж, идүүлж, өөрсдийнхөө хувьд жинхнээс нь мангас болгож байна. 
Нэг л мэдэхэд монголын бүх өнгөт металь, нүүрс, нефть олзворлолт бүрэн, авто замын ажлын ихэнхийг хятадууд хяналтдаа авчээ. Барилгажилт ч мөн хятадаас ихээхэн хэмжээгээр хараат байдалтай. Барилгын материалынхаа үлэмжхэн хэсгийг өмнөөс татаж байна. 
Монголын үндэсний үйлдвэрлэл хөл дээрээ босож чадахгүй мунгинасаар буйн нэг шалтгаан нь мөн л өмнөд хөрш. Монголд ямар нэгэн юм хийгээд эхлэнгүүт л яг адилхан зүйл урд хөршид олноор үйлдвэрлэгдэн Эрээнээр дамжин ирж, хямд үнээр монголын Үндэсний үйлдвэрлэгчийг нам цохин унагаж байна. Дороо нүх ухдаг ийм ажилд манайхан ч өөрсдөө их идэвхийлэн оролцоно, төр засаг нь ч хамгаалж, хянах нь үгүй. 
Бид хичнээн хичээсэн ч манай Эдийн засаг өмнөд хөршийнхөө түүхий эдийн бааз болох талруугаа. Манай томоохон ордуудаас гарч буй бүхнийг ганц худалдан авагч нь тэд. Нүүрсийг л гэхэд коксжуулаад гаргая гэхэд авахгүй гэдэг. Тэгээд тонныг нь 27 доллараар авдаг. (нүүрсний ОУ-ын зах зээлийн үнэ 100 доллар давсан) Хил давуулаад өөрсдөө коксжуулан дотоодынхоо зах зээлд 70-80 доллароор борлуулах. Заримыг нь шууд нөөцлөх. 
Манай 60 сая малаас гардаг асар их хэмжээний түүхий эд бүгд хятадуудын хяналтад байна. Жил бүр 10 сая гаруй арьс шир, 200 мянган тонн орчим ноос ноолуур... Яс, дайвар бүтээгдэхүүн... Тэд үнийг нь зохицуулж, унагах бол унагаж, хаягдал ч болгон чадаж байна. Манай ХАА-н болон Уул уурхайн бүтээгдхүүний нэр хүндийг дэлхийн зах зээл дээр унагах, үнэгүйдүүлэхийг ч тэд чадаж байна. Оёдол, хөнгөн үйлдвэрүүдийн талыг нь тэд хянаж байгаа гэсэн мэдээлэл байна. Нийтийн хоолны салбар ч мөн ихээхэн хамааралтай. Ингэхэд манай ЭЗ-т өмнөд хөршөөс хамааралгүй зүйл гэж бараг үгүй. Манай гадаад худалдаа, банк санхүүгийн хичнээн хувийг тэд хянадаг болохыг бид гадарлана. Монголын жижиг дунд үйлдвэрлэл, худалдаа улам бүр өмнөд хөршөөс хамааралтай болсоор... 
Ийнхүү ЭЗ-аар дамжин, ходоод, хэтэвчээр нь дөрөөлөн манай улс төр, цаашлаад үндэсний оюун санаанд нөлөөгөө тэлж байгаа үзэгдэл бидний нүдэн дээр өрнөж байна. Монголын түүх соёлын арвин баялаг өвийг бид булш бунхан тонох, тэр бүү хэл сүм хийд, музейгээсээ хүртэл хулгайлан хэдэн халтар юаниар хятад руу хулгай авилгалаар дамжуулан зарцгааж байна. Ялангуяа монголчуудын гарал үүсэл, түүхтэй холбоотой эд зүйлс ихээр урагшаа урсаж, оронд нь сөрөг утга санаатай, хуурамч билгэдлийн шинжтэй зүйлс олноор орж ирэх болсон.
"Мөнгөтэй л байвал хаана ч амьдарна шүү дээ", "Зөвхөн өнөөдрөөрөө л амьдарцгаая" гэж ойлгосон залуу үетэй болов. "Эх орон гэдэг бол их хийсвэр худлаа ойлголт байгаа юм шүү дээ" гэж номчирхдог сэхээтэн мэргэдтэй болов. Хэт ахуйч явцуу үзэлтэй оюун санааны удирдагчидтай болов. "Монгол гэж юу байсан юм. Хэдэн зэрлэг нүүдэлчин малчид л байсан шүү дээ" гэж хэлдэг мэргэдтэй болов. Сэтгэл нь эмзэглээд үглэж, хэлсэн, шүүмжилснээ "Муу Популист хорлон сүйтгэгч" хэмээн хараан зүхэж, буланд шахдаг болов.
Байчихаад "Өмнөговийг хятадад зарчихая, тэгээд өрнөөсөө салаад амар жаргана", "Дорнодыг Япон, эсвэл Солонгост зарчихая. Тэд баярлаад л мөнгөө бариад гүйгээд ирнэ. 3 сая монгол хүн бүрд зуун сая доллар ногдоно. Түүгээрээ бид хангалттай сайхан амьдарна" гэж тооцоо хийдэг эдийн засагчтай, эрх мэдэлтэнтэй ч болов. Түрүүчээс нь ил далдаар зараад ч эхлэв бололтой. Манай газар нутгийн ашиглалтын болон хайгуулын лицензийн 70 гаруй хувь нь мөн л өмнөд хөрш. Урдаас их хэмжээний хөрөнгө оруулалт орох ч ихэнхдээ монголд наалдац багатай, жишээлбэл хөнгөн үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, шинэ технологи ирэх нь үгүй, аар саархан, хадаас, зүү хийх хэмжээний зүйлс орж ирнэ. 
Хятад бараа л гэхээр хэврэг, хортой, хямдхан байдаг юм биш. Хятадууд үйлдвэрлэгч ард түмэн. АНУ, Австрали, Японд гаргаж буй бараануудын чанар өндөр. Гэтэл манайд ихэнхдээ хамгийн хэврэг, хамгийн хортой нь орж ирэх. Бүр бодлогоор мэт гэмээр... Төр засаг ч тэр бүх бараа бүтээгдхүүнүүдэд чанарын стандарт, шаардлага тавьж мэдэхгүй, тавьсан ч ор нэр төдий, авилгын сиймхийгээр гоожчихно. Манайх нэг л мэдэхэд хорт хавраар дэлхийд тэргүүлэх хэмжээнд хүрэв. Ялангуяа элэг.
Газар тариаланд рапсаас өөр зүйл тариад ашиггүй нөхцөл байдлыг тулган хүлээлгэж байна. Рапс гэдэг энэ ургамлын хор хөнөөлийг бид бүгдээрээ л шогшрон гайхах атлаа жил бүр тариалалтын талбай нь нэмэгдсээр л байна.
Урд хөршөөр даржин орж ирдэг хар тамхины хэрэглээ газар авч, манай тагнуул, хуулийнхан хүчирхээ байлаа.
Манай эрх мэдэлтэн, ихэс дээдсүүд эд хөрөнгө, элдэв барьцаа, элгэн садан, эд эсээрээ хүртэл өмнө талаас улам бүр хамааралтай болж байна. Хаанаас санхүүждэг нь тодорхойгүй янз бүрийн бүлэглэлүүд элдэв сайхан нэр хаяг, шошгийн дор мөөг шиг олон болж байна. Эрх мэдэл, албан тушаал, одон тэмдэг, эд хөрөнгөнд дуртай хүмүүс гэнэтхэн ихээр баяжицгаагаад, их хөрөнгө мөнгөөр гуядаж төрийн сэнтий өөд зүтгэцгээх болов.
Товчхондоо өмнөд хөршийн нөлөөлөл хэт давамгайлах болов. 
Барууны томоохон хөрөнгө оруулалтууд ээлж дараалан хятадуудад байраа тавьж өгсөөр байгаа. Угаасаа манайд гурав дахь хөршийн бодлого, ашиг сонирхол гэдэг зүйл хүчтэй, нөлөөтэй байх боломжгүй юм. Тэр бол зүгээр л хоосон яриа. 
Гэтэл Монгол Улс дахь хоёр хөршийн маань хүчний тэнцвэр хэт урагшаа хазайлаа. Хойт хөрш монгол дахь эрх ашгаа монголчууд биднээр өөрсдөөр маань дамжуулан хятадуудад найр тавин өгч байна. Тэр бүү хэл хойт хөршөө үзэн яддаг үзэл монголд гаарч, түүнийг нь санаатай болон санамсаргүйгээр улам дэвэргэн өөгшүүлэх болов. Тэр хэрээрээ бид хаашаа хальтарч буйгаа мэдэрдэггүй нь харамсалтай. 
Бид монголыг задалж буй хоёр дахь шатлалын хүйтэн дайн, барууны неолибералимзын түрэлт, дэлхийн дэг журмыг сахиулагч люциферүүдийг буруутгах боловч, үнэн хэрэг дээрээ тэдний үйл ажиллагааны сүүдэр дор өмнөд хөрш маань сэмхэн хийдгээ хийж, шургуулдгаа шургуулж амжсан байна. Африкийн Зимбабе улс хятадын юанийг үндэснийхээ валют болгосноо зарлахад дэлхий даяар Хятад африкт томоохон колонитой болов хэмээн шуугиж байна. 
Тив дамнаад сунаж чаддаг гар бидний өрцөн дор байгаа атал харин БИД ЯМАР БАЙДАЛТАЙ БАЙНА ВЭ????
Монгол үндэстний оюун санаа ардчилал нэрийн дор түмэн хэсэг сарниж, нэгдсэн итгэл үнэмшил, бишрэл, үнэт зүйл, эрхэмлэх юмгүй болж хаос байдалтай болчихсон. Зарим нь бүр ардчилал ийм л байх ёстой гэж онолдох. Бид түмэн үндэстэн, соёлын хольц болсон хүчирхэг америк биш. Үнэмлэхүй нэг үндэстнээс бүрдсэн, нэгдмэл соёл, түүх, уламжлал, үнэт зүйлтэй манай нөхцөл байдал огт өөр. Харамсалтай нь ийм хаос байх хэрээрээ бид хайлж, хүчээ барж, тарамдаж байна. 
Бид хөлгүй эдийн засагтай, нийгмийн баялгийн үнэмлэхүй их нь хүн амын хэт үнэмлэхүй цөөнхийн гарт орсон. Мөнгө санхүүгээр дамжиж, төрийн эрх мэдэлд хүрдэг олигархи буюу мафижсан системтэй болсон. Үүнийг дагаад манайд антигонист буюу зөрчилт ангит нийгэм бий болсон. Кастийн систем маягийн. Кастууд хэзээ ч нэгнээ хүлээн зөвшөөрдөггүй. 
Бид дотроо улаан цэнхэр намаараа солиортлоо талцан, эрх мэдлээ үхэн хатан булаалдан толхилцох зуур бидний тусгаар тогтнол бүхий л утгаараа хойт туйлын мөс шиг хайлж байна. Бидэнд санал нийлэх юм гэж өнөө бараг үгүй болсон. Түүхээрээ хүртэл хуваагдан талцаж, бие биеэ хараан зүхэцгээж байна. Бид энэ явцуурсан толхилцоондоо хэт автаад нийтээрээ хаашаа гулсаж буйгаа ч анзаарахгүй болчихжээ.
Ингэхэд мэдээж буруутан нь хэн бэ гэдэг асуулт гарна. Бид бас ихэнхдээ буруутныг гаднаас хайдаг, энэ тохиолдолд шууд л хятад гэх байх. БУРУУТАН НЬ ХЯТАД БИШ ШҮҮ. Тэд хийх ёстойгоо л хийж байгаа. Харин жинхэнэ буруутан нь бид өөрсдөө. Бид хэт жижиг эрх ашгаа эрхэмлэж, талцаж, хэмлэлдэж, тэмцэлдсээр эв нэгдэлгүй болж, хүчээ барж байна. Бид үл ойлголцож байна. Бид "Чи л буруутан нь" хэмээн нэгнийгээ чичилж байна. Бид хар хайрцагныхаа бодлогыг мартсан байна. Бид үндэсний хөгжлийн үзэл санаагүй, тэр үзэл санаагаа шингээсэн хөтөлбөргүй, стратеги зорилтгүй байна. Бид төрийн хуулиа бусдаар хийлгэж, төрийн бодлогоо, ялангуяа боловсролынхоо бодлогыг гаднаас заалгаж, зааварлуулж байна. Бидний лидерүүд зөвхөн өнөө маргаашийн л асуудал ярьдаг болж, улс төрийн хэмжээгүй эрх мэдэлд хүрч сонгогдохын тулд амаа ар дээрээ гартал нь амалж, дээд тал нь дөрөвхөн жилийн настай хэт явцуу улс төр, дэндүү харалган нийгэм эдийн засгийн бодлого явуудаг болж явцуурсан. Ард олноо зээлээс зээл, амлалтаас амлалт, амь зогоосон цалингаас цалин, нүд хуурсан халамжаас халамжийн хооронд амиа зогоодог, хүлээдэг тэжээврийн мэт сэтгэхүйтэй болгож байна. 
Бид охорхон бодолтнууд, ойворгон явдалтнуудаа орой дээрээ залдаг болжээ. Бид шударга ёс байдаг гэдэгт ихээхэн эргэлздэг, зарим тохиолдолд шударга ёс гэдэг бол мааз яриа, эсвэл хийрхүү солиотой хүмүүсийн өөрийгөө илэрхийлэх тунхаг хэмээн ойлгох хэмжээнд хүрэв.
Бүхэлд нь харвал БИД зүгээр л зөнгөөрөө эзэнгүй бэлчиж яваа сүрэг хонь шиг байна. Эзэнгүй сүрэг хонинд чоно орох нь ойлгомжтой. Хэрвээ эзэнгүй хонинд чоно орвол хэний буруу вэ? Бидний буюу малаа эзэнгүй тавьж явуулсан алмай хоньчны буруу. Чоно бол хэзээ ч, хаана ч байна. Чоныг байхгүй гэж бодох нь их гэнэн, жинхэнэ тэнэг явдал. Тэгэхээр чоныг биш, бид өөрсдийгөө буруутгах хэрэгтэй. Ингэхэд би өмнөд хөршөө харааж зүх гэж огт хэлээгүй шүү. Бүү мушгин гуйвуулаарай. Харин бид өөрсдийнхөө явдал үйлийг анхаарч цэнээсэй гэж хэлж байна. Өдөр өдрөөр хүчирхэгжин, ойрын ирээдүйд дэлхийн шинэ дэг журмыг сахиулагчийн байр суурь луу зүтгэж буй өмнөд хөршийгөө харааж зүхээд юу ч өөрчлөгдөхгүй. Их шуурганы өөдөөс нулимахтай адил. Тэр нулимадас бүхэн эргээд нүүрэн дээр чинь унах болно. Харин тэдний хүчирхэгжилтийг бид өөртөө мангас болгож бус эерэгээр ашигтайгаар ашиглах нь бидний ухаан, сэхээрлийн асуудал. 
Өөрөөр хэлбэл монгол түмэн Нам болоод бүлэглэлийнхээ эрх ашгийг биш, нийт Монголынхоо язгуур эрх ашгийг тууштай хамгаалж чаддаг ХҮЧИРХЭГ ТӨР-тэй болох хэрэгтэй байна. Бас бид эрүүл саруул ухаанаар эргэцүүлэн тунгааж, зөв зүйл дээрээ нам, хүчин, баруун - зүүн, увс- халх, ардчилсан - ардчилаагүй, баян - ядуу, бөө - лам гэж явцууралгүйгээр нэгдэж чаддаг болох хэрэгтэй байна. 
Бид манай нөхцөлд таарч тохирохгүй байгаа нь 20 гаран жилийн гашуун туршлагаар батлагдсаар байгаа Төрийн тогтолцоогоо өөрчлөх хэрэгтэй байна.
Ингэхэд эзэнтэй малд чоно хаанаас орох билээ...
Б.Номинчимэд
.
Харин Дэлхийн банкнаас бус харин өмнөдөөс 4 тэрбумыг зээлэх нь хэр оновчтой вэ гэдэг дээр би багаахан зэрэг эргэлзэж байгаа... Гол нь зээлийн нөхцөл юу вэ, түүний зарцуулалтыг бүрэн хянах, шилэн болгох боломж бий юу гэдэгт байна.

ФИЗИК ба МОНГОЛЧУУДЫН БИЛГЭДЭЛТ СЭТГЭЛГЭЭ...


.
БИДНИЙ ХАРЖ БУЙ ЕРТӨНЦ "ӨЧҮҮХЭН"... 
"... Материаллаг физик оршихуй бол ер оршихуйн ердөө 4-хэн (5) хувь нь гэдгийг өнөө физикийн шинжлэх ухааны судалгаа батлаад байгаа. Өөрөөр хэлбэл хүмүүс бидний хардаг, хүртэн мэдэрдэг, мэддэг бүхэн бол ердөө мөсөн уулын оройгоос ч жаахан зүйл байх нь. Түүний цаана байгаа 96 (95) хувь нь буюу үнэмлэхүй хэсэг нь одоо та бидний үл мэддэг, үл мэдэрдэг далд нууц ертөнц байх нь..."
Эйнштэйний нэрэмжит олон улсын шагналт, Шинжлэх Ухааны Гавьяат Зүтгэлтэн, математик, физикийн шинжлэх ухааны доктор, профессор О.Лхагва гуай ийн ярьж байна. Хэн нэгэн лам, бөө, шидтэн биш шүү. Олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн физикч эрдэмтний үг.
Махан нүдтэй, цусан зүрхтэй хүмүүн бид зөвхөн барьж үзсэнээ л бодитой гэж үздэг нь худгийн амсараар харагдаж буй жаахаан хэмжээгээр хөх тэнгэрийг төсөөлдөг худгийн өчүүхэн мэлхий лугаа адил... Өөрөөр хэлбэл ертөнц бол бидний нүднээ үзэгдэж буй төдий биш, харин ч тэр бүхэн бол илбэ зэрэглээ, үзэгдэл төдий байх нь. Харамсалтай нь бид ихэнхдээ тэр үзэгдэлд автаж, хууртан төөрөлдөг, тэгээд ахуй явдлаа тэр хуурмаг ойлголтдоо захируулан зохиодог нь эцэстээ бидний амьдралыг эмгэнэлд хөтлөх. Энэ нь өнөөгийн хүн төрөлхтний нийтлэг зовлон бэрхшээлийн учир шалтгаан болж буй мэт. 
Бидний шашин шүтлэг, итгэл бишрэл, илбэ шид, зөн ёр, далд ертөнц, парапсихологи, бясалгал, тэнгэр бурхан, чөтгөр шулам, хараал жатга, ерөөл хүсэл гээд буй бүхэн, өөрөөр хэлбэл бодит оршихуйн бус зүйлийг илэрхийлдэг бүхэн энэ бидэнд мэдрэгддэггүй 96 (95) хувьд хамаарах нь. (Гэхдээ хамаарах нь гэж буйгаас биш тэд бүгдээрээ 96 (95) хувь гэсэн үг биш болохыг анхаарна уу?) Энэ нь тэрхүү мэдэгдэхгүй байгаа 96 (95) хувиас өчүүхэн хэсгийг нь мэдэрсэн, ямар нэгэн хэмжээгээр холбоо тогтоосны үр дүн буй за. Мэдээж хэрэг мухар сүсэг, элдвийн хийрхэл, гажуудал, солиорол ч бас энэ мэтийг сүүдэр мэт дагадаг. Гэхдээ тэдгээрт хязгаар бий. Сайн муу нийлж байж сав дүүрдэг орчлон. 
Харин бид нэг бол материалист үзэлд хөтлөгдөн, материаллаг ахуйд хэт шүтэх, эсвэл танин мэдэхүйгээс хол ангидаар зүгээр л оюуны мэлмийгээ тас аниад, мухар сүсэгт мунхран туйлшрах нь туйлийн.
.
УЧИР ХОЛБООГҮЙ ЮМ ГЭЖ ҮГҮЙ...
"...Хүний цуснаас жаахаан аваад, алс хол, дэлхийн нөгөө бөөрөн дээр авааччихаад, өнөөх цусны эзнийг нь уурлуулж, бухимдуулах, баярлуулах, өвтгөн зовоох мэтээр хүчээр нөлөөлөхөд алс холд байгаа цусны эсийнх нь бүтцэд яг адилхан үр дүн өгч байгаа нь батлагдсан гэх мэт олон жишээ дурдаж болно... Одоо тэр Японы нэг эрдэмтэн усанд үг шивнээд бүтцийг нь өөрчлөөд байгаа туршилт бол анхан шатны, наад захын зүйл шүү дээ. Тэгэхээр биднийг тойроод асар олон, зүйрлүүлж хэлбэл энэ олон сая гар утасны сүлжээ дуудлагууд шиг үй олон мэдээллүүд, маш нарийн эрэмбийн тоо томшгүй үелзлэл, долгионууд хором тутамд далай мэт давалгаалж байдаг байх нь. Тэр бүхэн шууд мэдэгддэхгүй ч үр нөлөө нь хувь заяаг ч өөрчлөх хэмжээний асар хүчтэй... Товчхондоо учир холбоогүй алив юмс, үзэгдэл гэж үгүй"
Физикч, доктор О.Лхагва гуай цааш нь ийн ярив. Буддын ухаанаар бол учир шалтгаанаар шүтэн барилдсан гэсэнтэй их айлсах ч байхаа магадгүй.
Монголчууд үснийхээ сэв, авсан хумсаа хаа газар хаядаггүй, үсний сэвээ хийдэг тусгай ууттай, түүнээ цуглуулж байгаад домын үг хэлж цэвэрхэн газар булах, эсвэл атар салхинд хийсгэдэг байсан. Ялангуяа хүүхдийн онгон сэвлэг даахийг онцгойлон эрхэмлэнэ. Нөгөө талаар, хүнд хараал жатга хийхэд тэр хүний нэгхэн ширхэг үс байхад л хангалттай байдаг байна. Орчин цагийн судалгаагаар хүний үс, хумс эзнийхээ генийн бүх мэдээлэл, шинж байдлыг агуулдгыг тогтоосон. 
Өнөөдөр ч энд тэндхийн хараал жатгачдад өрсөлдөгч болон муу санасан хүнийхээ хийморийг гутаах, устган дарж авахын тулд төрсөн жил, сар, мэнгийг нь хэлж, заримдаа эдэлж хэрэглэж байсан ямар нэгэн юмыг барьж очдогийг олон хүн мэднэ. 
Монголын их хаад төрсөн он, сар, жилээ нууцалдаг, бунхан шарилаа тас нуудаг нь элдэв гаднын бодит болон бусад дом, хар жатга, муу үйлээс хамгаалдаг байсантай холбоотой байх магадлал маш өндөр. Эцэг дээдсийн шарил, булшинд үр хойчийнх нь, харин эзэн хаадын онго, бунханд ард түмнийх нь хувь заяаны учиг нууц, код байдаг гэж үздэг. Тиймээс л дээдсийн шүтээн онгон бүхий газраа нүүдэлчин ард түмэн амь тавин хамгаалж ирсэн арвин түүх намтар бий билээ. 
Өнөөдөр ч бүрэн мартагдаж арилаагүй нэгэн заншил нь Эцгийн газрыг (оршуулсан газар) онцгойлон үзэх явдал юм. Түүнийг олон шинж байдлаар сонгох, хөндөхгүй байх, хөдөөлүүлэх үед элдэв маргаан зөрөлдөөн гаргахгүйг ихэд эрхэмлэдэг. 
Бид "Амны билгээс, ашдын билэг" гэдэг. Ямагт сайн сайхан ерөөл билэг хэлж, аашилж, сайныг үйлдэж, санаж явдаг хүний заяа буян тэгш, царай зүс нь хүртэл өөр байх. "Санаа сайхан бол заяа сайн", "Сайн явах санааных" гэх мэт... Үхрийн махыг үнхэлцэгт нь багтаах лугаа адил энэ мэт хоёр гуравхан үгэнд их өргөн дэлгэр утга бий.
Хараал, муу үг хэлэхийг өвгөд маань ихэд цээрлэдэг байж. "Муу үгийн шид нь гүйцсэн амьтан" гэлцдэг. Энэ нь муу үг хэлсээр байгаад тэр нь хүчжиж, хараал болох хэмжээнд хүрснийг хэлнэ. Тэгээд "хүн" гээгүй "амьтан" гэсэн нь тэр бол эрхэм сайхан хүний зэргээс аль хэдийнэ доош унаад амьтанлаг болж хувирсан гэдгийг давхар илтгэнэ. Тэр бүү хэл "Өлсөж байна, цангаж байна" гэж хэлэхэд хүртэл муу амлалаа хэмээн уурсан загнадаг. "Би юм идмээр байна, хоол унд идэлгүй төдий удлаа" гэх мэтээр хэлүүлж сургадаг байв. 
Муу үг хэлэхийн үүтгэл нь сэтгэл, санаанд буй. 
Сэтгэл санаагаа ариутган зассанаар хувь заяа чинь тэгширнэ. Энэ нь Буддын шашны сэтгэлийг онохуйтай буюу сэтгэлээр үйлдэх нүгэл нь бие, хэлээр үйлдэх нүглээс илүү гэдэгтэй яв цав нийлнэ. Элдэв хар хор, жөтөө атаархал, өширхөл хонзогнол, гомдол зүхлийг цээрлэж, эргэж өөрт төдийгүй нийтэд гай түйтгэр болно гэж итгэж ирсэн байдаг. "Муу санаа биеийг отно", "Санаа муут яван хатна, сарьсан багваахай наранд хатна", "Хүн хэлсэнд өөрт" гэх мэтээр үүнээ илэрхийлжээ. 
Уулзалдаж золгохдоо хүртэл ихэд билгэшээдэг. Ер нь монголчуудын хуучин уламжлалд үйл, үг бүхэндээ билгэдэл утгыг ямар нэгэн хэмжээгээр шингээсэн байх нь бий. Өглөө босоод цай сүүнийхээ дээжийг өргөх, гэрийн эзэндээ дээжлэн аягалхаас эхлээд, айлд орохдоо хутгаа буулгах, хаана, хэрхэн суухаас эхлээд өдөр тутмын үйлдэл бүхэнд тийм билгэдэлт утга бий. Өвс ургамал, уул хад, гол ус, од гаригсийг шинжин тайлахдаа билгэдэлт сэтгэлгээ нь илүү тод илэрнэ. Тэгээд сэтгэлгээнийхээ онцлог, чиг хандлага, учир ухааныг зүйр, хэлц үгсдээ нэн тодорхой шингээж үлдээсэн байх. Энэ мэтээр монголчуудын билгэдэл зүйг нэг бүрчлэн тайлж үзвэл хэдэн арван боть болмоор. 
Ер нь Монголчууд бид билгэдэлт сэтгэлгээтэй ард түмэн. Энэ шинж бол бусад үндэстнээс ялгаруулдаг монгол үндэстний онцгой шинж. "Монгол хүн амны бэлгээр, хятад хүн гарын бэлээр" гэсэн үг ч бий. Монголчуудын энэхүү билгэдэлт сэтгэлгээний үндэс нь учир холбоогүй юмс, үзэгдэл гэж энэ хөрстийн амьдралд үгүй хэмээх танин мэдэхүй юм. Энэ нь физикч доктор О.Лхагва гуайн өгүүлж буй өнөөгийн физикийн шинжлэх ухааны судалгаа туршилтаар буюу аргаар хүрсэн түвшинг бид тэртээ цагт билгэ ухаанаар танин мэдэж, ахуй амьдралдаа хэрэглэн, зан заншилдаа шингээж ирсэн юм биш үү гэсэн бодол эрхгүй төрүүлнэ.
.
ЕРТӨНЦ ГАНЦ АМЬТАЙ...
"...Физикч эрдэмтдийн судалгаагаар ЕРТӨНЦ ГАНЦ АМЬТАЙ болох нь батлагдлаа. Өөрөөр хэлбэл ертөнцийн бүх зүйл, үзэгдэл юмс саланги тусдаа оршин буй мэт, тусдаа амьтай мэт, тусдаа өөрийн хууль зүйгээр өрнөж, хөгжиж мөхдөг мэт боловч өөр хоорондоо маш нарийн бөгөөт салшгүй бат бэх сэжим, сүлжээ, учир шалтгаанаар холбогдсон, нэгийг нь нөгөөгөөс ангид авч үзэх, шинжлэн судлахын аргагүй зүйл болох нь тодорхой боллоо... ". Физикч, доктор О.Лхагва гуай цааш нь ийн үргэлжлүүлэн ярьж байна. 
Монголчууд бидний билгэдэл зүйг бүхэл саваар нь нэгтгэн зангидвал ердөө л ЕРТӨНЦ ГАНЦ АМЬТАЙ гэсэн үзэл санаа гарна. 
Ялангуяа байгал дэлхий, орчлон ертөнцтэйгээ амьд бат шүтэлцээтэй амьдарч, өөрсдийгөө түүний өчүүхэн эд эс гэдгээ төдийгүй үйлдэл, явдал бүхнээ ертөнц оршихуйн хэсэг гэсэн итгэл, бишрэл бидний билгэдэл зүйгээс тод илэрч байдаг. Монголчууд байгалийг хэзээ ч өөрсдөөсөө ангид хүнийчилж үздэггүй. Хамгийн наад зах нь ус голд хир буртаг оруулдаггүй, зүлэг ногоонд хөө тортог суулгадаггүй, уул хайрханы зулайд морь хардаггүйгээс эхлээд үй олон билгэдэгт зан үйл бий. Газар дэлхийгээ сүйтгэн эзэмших, баялгийг нь тонон цөлбөхийг ихэр цээрлэж ирсэн. Энэ нь монгол хүн Би-гээ хэзээ ч ертөнцийн төв гэж үзэж байсангүйгээр улам нотлогдоно. Би-гээ эрхэмлэсэн хүнийг "Би-гээ ихэд, бэтгээ цатгаланд" гэх мэтээр буруутган үзэж байв. Бичил ахуйн хүрээнд "Айл хүний амь нэг, саахалт хүний санаа нэг" гэх мэтээр илэрч, "Хувиа бодож, довоо шарлуулах" бол хамгийн адгийн явдал хэмээн жигшдэг байж. Монгол хүмүүн нь Төрийн хэрэг, түмний үйлд бие сэтгэлээ хатамжлан зүтгэх нь хүний эрхэм үүрэг гэсэн итгэл үнэмшил нэн өндөр байсан билээ. 
Харин өнөөдөр баруунаас эхлэн түгэж дэлхий нийтийн хэв ёс болоод буй "Би-гээ эрхэмлэх", "Ертөнцийн төв бол Би" гэсэн БИ ТӨВТ сэтгэлгээ бидний дунд хүчээ авсан. Сүүлийн жилүүдэд бидэнд тулган хүлээлгэсэн энэ мэт үзэл нь монгол үндэстний язгуур мөн чанарт харшилж, монгол хүний дотоод ертөнцийг ихэд эвдэн нурааж байгаа үзэгдлийг бид тодоос тод харж байна. Бачуу гутал өмсөөд цардмал замаар хол явж үл чадахын адил харийн бачуу үзэлд дөрлөгдөөд бид хэрхэн хөгжих билээ. Алив үндэстэнд өөрийн язгуур мөн чанарт нь таарч тохирсон хөгжлийн зам л чухам зөв буй за. 
"Хүний дээл өмссөн хүний мөр татуу, 
Хүний морь унасан хүний алцаа татуу" гэсэн хууч үг бий. Бяцхаан тайлбарлахад энэ нь хүний дээл өмсөж, хүний морь унасан хүн цаанаасаа л нэг хумигдмал, өөрийнхөөрөө байж чаддаггүй, наалдацгүй гэсэн санаа. Бид харийн үзэл онол дунд мөр ч, алцаа ч татуу явнам биш үү... Хэр хол явах...???
.
ТЭНГЭРИЙН ХУУЛИЙГ ГАЗАРТ...
"...Эндээс нэг зүйл онцгойлон хэлэхэд түгээмэл ертөнцийн хууль хэмээн нэгэн хүчирхэг аугаа их хууль - зүй тогтлын дор орчлонгийн бүх зүйл өөр өөрийн хуулиа зохируулан оршин байдаг байх нь. 
Бидний өвөг дээдсийн аугаа хүчирхэг байсны нууц бол энэхүү түгээмэл ертөнцийн хуулийг гүн гүнзгий ухааран танин мэдэж, зөвхөн танин мэдээд зогсохгүй төрийн бодлогын амин сүнс, хүний оршин амьдрахын суурь хууль болгон буулгаж чадсанд л байж. Чухам суу ухаан гэж түүнийг хэлэх буй за. Гегель "Монголчууд төрт ёсыг хүн төрөлхтөнд анхлан зааж сургасан юм" гэж зүгээр нэг хэлээгүй..." Физикч, доктор О.Лхагва гуай ийн ярьж байна. 
Монголчуудаас өмнө хүн төрөлхтөнд төр байгаагүй хэрэг үү хэмээн эргэлзэх, эсэргүүцэх нь элбэг. Гэвч энд төрийн шинж чанарын тухай ярьж буй хэрэг гэдгийг ойлгоосой. Өөрөөр хэлбэл төр ямар мөн чанартай байх ёстой вэ гэдгийг Монголчууд анхлан үлгэрлэсэн гэсэн үг. Юлуй Чуцайн хөшөөнд ч ийм утгатай мөр буй. "Умардад Чингис хаан төрийг жинхэнэ утгаар нь цогцлоосон юм" гэж... Судлаачид "Их Засаг" хуулийн амин сүнс нь чухам юу вэ гэдгийг өнөө болтол онохгүй хол төөрөлддөгийн сэжүүр бол баримт материал хомсдоо биш, чухам бусад зохиомол хууль эрхзүйн жишгээр, цонхоор хараад буйтай холбоотой байж мэдэх...
Мөн "Яагаад Монголчууд гэж...?" асуух нь элбэг... Нүүдэлчдэд илүү өгөгдөл заяаж. Мухар итгэл биш шүү. Нүүдэлчид өдөр тутам задгай тэнгэрийн дор, байгалийн түмэн үзэгдэл, оршихуйн дунд сэлгэн, зохицон аж төрж байсан нь байгалийн хуулийг илүүтэй ухан ойлгох, мэдрэх боломж олгосон буй за. Бидний сэтгэх арга маяг нь өргөн хүрээнд, их ерөнхий агуулгаар нь, саваар нь хардаг, цаг хугацаа, орон зайд баригддаггүй онцлогтой. Заримдаа ахуйн хэт явцуу хүрээнд буухаараа нөхцөл байдалд хурдан дасамхай, тэр хэрээрээ уйдамхай, явцуу дүрэм журмыг үл тоох гэх мэт сөрөг байдлаар илрэх нь ч бий. Ер нүүдэлч хийгээд суурин иргэншлийн сэтгэлгээний хэв маяг ихээхэн ялгаатай. 
Харин бид энэ чадвар, мэдлэгээ яагаад ихээр алдаж асгачихав гэдэг бол тусдаа асуудал, олон тайлбар, түүхэн учир шалтгаануудыг тоочих хэрэг гарна.
Ертөнц арга билгийн тэнцвэр дээр зүй зохистой оршино гэх. Зүйрлүүлж хэлбэл жинлүүрийн хоёр тавганд арга, билгэ хоёр тэнцвэртэй байж хөгжил зүй ёсны байх нь. Харин өнөө арга нь хэтийдэж, билгэ нь гээгдсэнээр хүн төрөлхтний хөгжилд ноцтой гажуудал үүссэн. Бид гараг дэлхийгээ хязгааргүй хэрэглээнд шунасан шуналын гинжээр гинжилсэн. Зөвхөн өнөөдөр машин унаад, өндөр тансаг байшинд суугаад, гар утас барьж, ТВ үзэж, элдэв амттан тамшаалж буйгаа хөгжиж байна, сайхан байна гэвэл зүүдэлж буй хэрэг болно. Хүн төрөлхтөн ойрын ирээдүйд ус, хүнсээ хангахад ноцтой бэрхшээлтэй учрах ба тэсэн гарахад бэрх байгал экологийн үй олон гамшигт сүйрлүүд хүлээж буйг судлаачид сануулсаар байгаа. Энэ мэт асуудал хурц болох хэрээр улс үндэстнүүд, хүчнүүдийн хоорондох эрх ашгийн тэмцэл улам шатлан өргөжих болно. 
Гарц бол зөвхөн ухаарал. "Би" бол ертөнцийн төв биш, ертөнц нэг амьтай, нэгдмэл хуультай, тэр нэгдмэл хуулийг эцэс төгсгөлгүй өрсөлдөөнөөр бус зөвхөн хайр, шударга ёсоор сахин хэрэгжүүлэх бололцоотой, бид бүгд нэг завин дээр сууж яваа, учир холбоогүй юм нэгээхэн ч үгүй, бидэнд танин мэдээгүй зүйл асар их (95-96 хувь) ...... Энэ ухаарлын гол гогцоог харин физикийн шинжлэх ухаан дэлгэн буй мэт. Харин монголчууд бидний хувьд түүхэн санамж, өв соёл руугаа өнгийхөд л хангалттай.
Физикийн ШУ-ны ололт нээлтүүдийн талаарх доктор О.Лхагва гуайн яриаг өөрийн хэмжээнд ийн ухав. Оносон эсэхийг мэргэн олон хэлнэ буй за...
Б.Номинчимэд...
.
ЖИЧ: Доктор О.Лхагва гуайн яриаг илүү дэлгэрэнгүй сонсохыг хүсвэл 2016 оны 10 сарын 30-ны Ням гаригийн 21.00 цагаас, 31-ны даваа гараг буюу Их хааны бахархалын өдөр 11:00 цагт тус тус Соёнгэгээрүүлэгч ТВ-ээр гарах "Чингис хаанаа дээдлэхүй дор Монгол Улс сэргэн мандана" нэвтрүүлгийг үзнэ үү... 

ТҮҮХЭН САНУУЛГА МЭТ...

Дундад зуунд, бидний хэлдэгчлэн дотоодын дажин бутралын үед бичигдэж, тэр цаг үеэ тольдон, шүүмжилж асан бичлэг гэхэд энэ цаг үед юутай их аймсан таарч байна вэ. Мөр бүр нь ижилгүй мэт нийцэх аж... Үүнийг анзаарваас түүх давтагддаг гэх сэжиг эрхгүй төрнө.
“... Энэ цаг боловч (XVI-XVII зууны орчим)
Эрдэмгүй бардмууд
Энсэн гүйж, завшиж
Эрх зэрэг хүртээд
Дээшээ хөдөлгөн (авилгалдаж)
Дорогшоо гасалган (олныг зовоох)
Бузар журам барьж
Шударгыг муруйлган
Ариуныг бузарлан
Буруугаа далдлан
Биедээ омогшин
Нэгэн агшин зуур
Мянга түм хувилан
Барьсаар идэгч
Барс мэт хэцүү буюу...
Ердөө монгол бид
Их болхи омгоор
Гүжирлэн явсаар
Гөрөөс шувууны
Сүрэг мэт болсныг
Эрхэм ард
Энэ цагт
Заан засаж тавиваас
Ач үр
Нэгэн цагт
Тэнхэрч босох агсан ажгуу...”
“Алтан товч” судраас...
.
Ийм утга агуулга бүхий сануулгууд "Алтан товч" болон бусад судар номуудад олонтаа.
Тухайлбал,
"...Бие биеэсээ их омогт болбоос
Бие юүгээн барьюу...
Ухнын эврийг огло нудрав хэмээн
Улсыг бүү эвдэгтүн..."
Лу Алтан товч-оос
"...Үйлгүй тэнгэрийн хүйтэн сумнаас хатуу
Өвсгүй газрын хумхи өргөснөөс ширүүн
Санвааргүй тойн үнэн юмыг салхинд хийсгэюу
Төр үл мэдэх засаг ноёд уулнаас хүнд..."
Цагаан түүх-ээс
"... Өчүүхэн дураа барьж олон лугаа зохи
Үнэхээр нүүн нөгчих бие биш үү, их төрөө сахи..."
Шар тууж-аас
(Өөрийн эрх дурыг бүү өндөрт өргө, олны ашгийг эрхэмлэ, Их төрөө дээдлэн сахи)
Ийнхүү хэдий олонтаа сануулан байвч тэр цагт сэхээрэх дутаж, үнэн худал, хар цагаан, сайн муугаа ялгахаа байн үймэлдэж, худлыг үнэн хэмээн төөрч, гүжрийг ёс хэмээн дагаж, эдийг эрдмээс дээгүүрт өргөж, өөр өөрийнхөөрөө явцууран туйлшрах нь хэтэрч, жалгын нэг хуваагдаж, талын нэг тарснаас төд удалгүй Монгол төр харийн эрх сүр дор гудайж, харийн хууль ёсыг даган, уруудан доройдсан эмгэнэлт зуунууд эхэлсэн билээ...
.
"Алтан товч"-ийн эл мөрүүдийг орчин цагийнхны ойлгох хэлээр хөрвүүлбэл
“... Эдүгээ бидний цаг дор
Эд мөнгөтэй бардмууд
Элдэв арга заль хэрэглэн
Элбэж Нам хэмээн үгсээд
Эрх мэдэл, албан тушаалд хүрч,
Төрийг авилгалдан хувьчилж,
Түмнийг үгүйрүүлэн гасалгаж,
Худал хуурмагыг зөв хэмээж
Шударга хичээнгүйг хоцрогдсон хэмээж
Хууль ёсыг эрх, мөнгөөр дарж
Хударгагүй муугаа нууж,
Энэ бүхнээ чадаж буй хэмээн омогшиж
Нэгэн зуур ихэд бардамнах...
Улааныг үзэн урваж
Цагааныг үзэн шарваж
Түрэмгий бүдүүлэг явдлаа
Түгсэн ёс хэмээн зарлах,
Хор найруулж, гувчуулж завшихаа
Хорвоогийн жам хэмээн батлах,
Хийрхэж бүгдээр мунхаглахаа
Хэв ёст ардчилал болгон тулгах нь
Өтөг баасанд шавах
Өлөн батгана мэт хэцүү...
Энэ цагийн монголчууд бидэн
Ийм батганын үг, ёсоор
Элдэвлэн мунгинаж явсаар
Тэргүүнгүй сүрэг гөрөөс
Тэмтчин тэнүүчлэх мэт болсныг
Эрхэм мэргэд нь
Илчлэн зааж,
Засаж залруулж тавиваас
Ирэх нэгэн цаг дор
Элгэн Монгол минь
Бадран хөгжих ажгуу..."
.
Хэрэв энэ мэт явдал үйлээ засаж залруулж эс чадваас хувь заяа биднээс нүүр буруулна, хэрэв бид ухааран сэхээрч чадваас чухам мандал бадралийн суурь тэр буюу.
Б.Номинчимэд

ХҮнийг хүн болгох...

Хүнийг сургаж, тэр байтугай зорилгодоо нийцэхээр бүтээж болдогт л хамаг дэвшилтэт хөгжил хийгээд ямар ч дэглэмийн суурь оршиж байна.
Бидний дээдэс үүнийг сайтар мэддэг байж, тиймээс "Хүнээр хүн хийх ухаанаас дээд ухаан гэж үгүй" хэмээн захиад үлдээчихэж. Улс үндэстэн юм бол бид ирээдүй хойч үеэ бүтээх ёстой. Одоо бол боловсролын агуулга гэдгийг бид зорьж буй хөгжлийнхөө загвар дотроос олж хардаггүй, тухайн хичээлийн агуулгын хүрээнд хайдаг нэг хачин байдалтай. Хүн бүтээнэ гэдэг нь зөвхөн бичиг үсэгтэй, Шинжлэх ухааны суурь мэдлэгтэй, хэлтэй устай төдий асуудал биш. Гол юмаа бид олж харахгүй байна.

Thursday, October 27, 2016

ЯМААН ЗАН, ЯМААН ОМОГ бүү гаргаарай даа...


Өөрөөсөө доор, ядарсан, зутарсан, тамир тэнхээ муутай, өмссөн зүүсэн, эдэлсэн хэрэглэсэн тааруухан нэгэндээ ихэрхүү, дээрэлхүү, бардам, түрэмгий зан гаргадаг нөхдүүд бол өөрсдийгөө тэр дээрэлхээд байгаагаасаа ч доор ядарсан өчүүхэн дорд амьтад гэдгээ л илтгэн харуулж байгаа хэрэг шүү. Нэг их сайхан амьтад шиг сүүлээ соосойлгоод, хамраа сарталзуулаад, дээгүүр хараад байх хэрэггүй юм. Өөрсдийгөө л хэн болохоо зарлан тунхаглаж байгаагаа мэдэж авцгаа...
Муухан хувцастай явбал тоохгүй шинжтэй, ядарсан царайтай явбал доог тохуу болгочих янзтай, муухан машин унаад гэлдэрч явбал шахчих, зай тавиад өгчихгүй санаатай, ажил төрөлгүй, албан тушаалгүй явбал мэндийн хариу өгөхгүй байдалтай. Нам зөөлөн дуугаар ярьвал зандарч загначих нь элбэг.
Монголчууд бидний мөн чанарт ийм адгийн ядарсан зан чанар их бага юм, уг нь.
Монголчууд иймэрхүү ядарснаа дээрэлхдэг нөхдийг тэвчээргүй, тавьтиргүй зантай ямаатай зүйрлэж, "Битгий годрон шиг аашлаад бай" гэх мэтээр зэмлэдэг байж. Ямаа яадаг вэ гэхээр ядарсан нэгнээ ямагт дээрэлхэн, эврээрээ сэжилж, бүр хэтрээд хаздаг юм. Нялх ишгийг дахлай нь сэжилнэ, дахлайгаа борлон нь, борлонгоо шүдлэн нь сэжилнэ. Тураалдаа орсон, тамир тэнхээгээ барсан нэгнээ ямаанууд ихэд гадуурхан, хавчин дээрэлхэнэ. Ямар сайндаа "Ямаан зан", "Ямаан омог" гэсэн хэлц гарах вэ дээ. Энэ "Ямаан омог" нь ч мөн холын чанарыг ухалгүй ойрын явдалд бачимдан, тэвчээргүй хурдан түргэн омгорхдог, дээрэлхдэг зан. Нэгнээ бяцхаан алдаа гаргавал харамсах биш харин ч улай үзсэн хэрээ мэт баярлан бархирах... хэлээд, засаад өгөхийн оронд улам түлхэнэ. Дорд л зан юм даа.
Манайхан ихэвчлэн хятад худалдаачид, манж түшмэдийг "Ямаан омогтнууд" гэдэг байж. "Хятад хүн ямаан омогтой, бэл бэнчингээр хүнийг үнэлдэг" хэмээн хэлцдэг байж. Энэ мэт үгс нь монголчууд бид тийм байж болохгүй шүү, бид өөр мөн чанартай хүмүүс шүү гэсэн санамжууд юм. Одоо тийм ямаан зантай, омогтой, цамаан зантай, бэл бэнчингээр, өмссөн зүүснээр, унасан машинаар, амьдардаг хорооллоор, хашдаг албан тушаалаар нь хүнийг үнэлчих гэдэг нь олон болоо юу даа гэмээр. Юм асуухаар дуугарч ядна. Дутуу сонсоо юм болов уу хэмээн лавлаад асуухаар уурлана. Авая, өгөөч гэчихээд өгөх гэхээр гэдийнэ, тонгойгоод өгөхөөр дээрээс харж ихэрхэнэ. Улиастайд, гэр хороололд амьдардаг гэвэл царай нь хувьсхийнэ. Ажилгүй гэхээр дуугаа хураачихна.
Уг нь Монголчууд бид чинь уужуу тайван, ядарснаа өргөж асардаг, задарснаа эвсэж засдаг элэг сэтгэлтэй ард түмэн юмсан. Юу гээчийн тахил нь буруу өрөгдчихөө вэ гэж халагламаар үе байх л юм даа.
Like

Ялан мандах, тэсэн үлдэхийн тулд….


XIII зууны Монголчуудын тухай Армяны түүхч ийн бичиж үлдээжээ…
“… Дээд эзнээс тэдэнд (Монголчууд) өгсөн, өөрсдөө ясах (Их Засаг) хэмээн нэрлэсэн зарлиг нь энэ болой.
Нэгдүгээрт, БИЕ БИЕЭ ЭНЭРЭН ХАЙРЛАХ,
Хоёрдугаарт,
– урин тачаангуйг тэвчих,
– эс өгснийг авахгүй байх, (хулгай хийхгүй байх)
– худал үл андгайлах,
– үл урван тэрслэх,
– хөгшид болон үгээгүйг өргөн тэтгэх зэрэг болно…”
Энэ бол хоосон домог биш, уран зохиол бол бүр ч биш. Түүхэн баримт. Григор Акренци хэмээх армян ламтан 1271 онд “Нум сумтан ард түмний түүх” хэмээх судартаа (хоёрдугаар бүлэгт) ийн бичжээ. (Орчуулагч доктор Д.Баярсайхан)
Григор Акренци бол Жувейни, Рашид ад Дин лугаа адил Монголчуудад алба барьж байсан хүн биш, тэр бүү хэл эрхэмлэдэг багш нь монголчуудад барьцаалагдаж, зовлон үзэж явсан, монголчуудад өштэй ч байж мэдэх, монголчуудын довтолгоон, “түрэмгийлэл”-ийн үйл явцыг нүдээр үзэж харсан хүн. Түүнд монголчуудыг учиргүй бахдан шагшин, тал засан бичих учир байхгүй. Учир нь энэхүү тэмдэглэлийн өөр хэсгүүдэд Монголчуудын аллага, хядлага, түрэмгийллийн тухай цөөнгүй мөрүүд бий.
Үүн лугаа адил утга агуулгатай тэмдэглэл нэг бус. Григор Акренцигийн нэгэн үед амьдарч асан Киракос, 1240-өөд онд Бат, Сүбээдэй нарын Европт довтолсон довтолгооны цаг үед амьдарч асан Спилитийн Фома ламтан, түүний дараахан Монголд хүртэл аялсан Плано Карпини, Гольюм де Рубрук, хожим Бээжин хүрсэн Марко Поло нарын тэмдэглэлд ч иймэрхүү утга агуулгатай хэсгүүд бий.
1260-аад онд бичигдсэн Жувейнигийн “Ертөнцийг байлдан дагуулагчдын түүх”, мөн Жузани, Рашид ад Дин нарын түүхүүдэд ч бас бий. Оросын олон хотуудын он дарааллийн бичиг, гүрж, перс, армяны бусад олон арван сурвалжуудад ч бий.
Яагаад үүнийг дурдав гэвэл хоёр учир шалтгаан байна.
.
НЭГДҮГЭЭРТ, XIII зуунд талын нүүдэлчин малчин Монголчууд яагаад ДЭЛХИЙН ЭЗЭН болж чадсан юм бэ? Энэ асуултад хариулахын тулд эрдэмтэн судлаачид доорх хэдэн асуултыг заавал сөхөж үздэг. Тэдэнд илүү технологи байсан уу, тэд тийм олуул байсан уу, тэд тийм хүчирхэг бие бялдартай, бусдаас илүү чийрэг, зоригтой байсан уу? Төгс боловсорсон зэр зэвсэгтэй байв уу? Тийм гарамгай дайчид, стратегичид байсан уу?
Судлаачид, ялангуяа гадныхан эдгээр асуултад хангалттай хариулцгаасан. Тэгээд сая хүрэхгүй цөөхөн хүн амтай, технологийн хувьд бараг хоцрогдсон, нийгмийн олон талт харилцааны хөгжлийн хувьд суурин иргэншлээс ихээхэн сул нүүдэлч малчид зөвхөн морьдын тэсвэр, нумны холч, биеийн баатар хийгээд бөх, жанжны ур чадвар, стратеги мэтхэнээр санаанд багтамгүй асар богино хугацаанд дэлхий дахиныг дайлан дагуулж, дагуулаад зогсохгүй өөрийн дэг ёсоо зуун дамнуулан тулган хүлээлгэж чадсанд гайхаж хоцрох нь элбэг.
Гэхдээ тэд ихэнхдээ хамаг гол зүйлээ эрж хайдаггүй. Тэр нь чухам эхэнд дурдсан зүйл юм. Өөрөөр хэлбэл Монголчууд гэж хэн бэ? Ямар үнэт зүйлтэй, ямар ёс суртхуунтай, ямар ертөнцийг үзэл үзэлтэй, ямар дотоод ертөнцтэй хүмүүс байсан юм бэ? гэсэн хамгийн чухал асуултад хариулт хайдаггүй.
Тэр цагт, XIII-XIV зуунд Монголчууд дэлхийн эзэн болж, сүпэр эзэнт гүрнийг цогцлуулж, хэт үндэстэн болж явсны уг шалтгаан бол тэр цаг үеийн тэр их үйл явдлыг бүтээгч асан монголчуудын ертөнцийг үзэх үзэл санаа, үнэт зүйлийн эрэмбэ, зарчим, ёс зүйн танин мэдэхүйн түвшинтэй шууд холбогдоно. Дотоодынхаа ужиг самууныг нуга дарсан Чингис хаан хүмүүн хэмээгчийн аж төрөн оршихуйн суурь үнэнийг, төр хэмээгчийн мөн чанарыг дагасан ард түмнийхээ сэтгэл зүрхэнд итгэл үнэмшил болгон шингээж чадсанд л чухам тэр хүчирхэгжилтийн эх ундарга байсан гэж үзэлтэй.
Өөрөөр хэлбэл бидний дээдэс оюун санааны хувьд тухайн эриндээ цаг үеэсээ түрүүлснийх, сэргэн мандаж чадсаных. Энэхүү оюун санааны сэргэн мандалтыг чухам дундад зууны миссионаруудынх мэт хүний махан биед баймгүй цөхрөлтгүй зүтгэл, хатан тэвчээр, энэхэн биеийг үл хайрлах итгэл үнэмшил, үлгэр домгийн баатрынх мэт хэт эрэмгий зан чанар, агуу суу заль, хэнийг ч дагуулан дарах хийморь золбоо (өнөөгийнхний мэдэхээр эрчим, энерги) зэрэг чухал хүчин зүйлүүд дагалддаг нь хууль юм.
Тухайн цаг үед Орос болон Европ дахинд ч, Ойрхи дорнод, Бага Ази, Дундад Азид ч эв нэгдэлгүй, ёс суртхуунгүй, бурангуй, харанхуй, түгжигдмэл байдал түгээмэл байсан, түүнээ ч дээрх түүх бичээчид, “Бид ийм байгаа болохоор тэнгэр бурхан Соддом Гоморын адил бидний нүглийг ариусган гэсгээхээр Тартарын орноос тэднийг (монголчууд) ирүүллээ” хэмээн гаслан халаглан бичицгээж байж. Харин ялан мандаж явсан Монголчуудын байдал түүнийх нь эсрэг, эв нэгдэлтэй, шударга, үнэнчийг эрхэмлэдэг байж.
Ялалт, ялагдлын уг шалтгааныг чухам эндээс эрж хайлтай. Ингэхэд түгээмэл байгалийн оршихуйн хууль гэгч зүйл ямагт амьдралын зөв хэлбэрийг дэмжиж, ивээж байдгийг олон үеийн судлаачид батлан өгүүлдэг. Ёс зүйн танин мэдэхүй нь нийгэм ахуйн суурь танин мэдэхүй болдог. Тэр цагт монголчуудын шударга журамтай, эв найртай байснаараа байлдан дагуулсан улс орнуудын ард түмнүүдээсээ онцгой ялгарч байж гэж үзэж болно. Түүх бичлэгт ихэнхдээ байлдан дагуулагчдыг буруутгадаг, бас ил далдуур өширхөн, хонзогнож, бодит байдлыг мушгин гуйвуулдаг. Гэсэн ч даравч дардайна, булавч бултайна гэгчээр Монголчуудыг хичнээн үзэн ядаж байсан ч тэрхүү оюуны онцгой шинж нь ямар нэгэн хэмжээгээр тэдний түүхэн бичвэрт үлдэж хоцорсоны нэгээхэн гэрч нь энэхүү Григор ламтны тэмдэглэл буй за.
Хүн төрөлхтний түүхэнд гарсан ямарваа сэргэн мандалт бүхний эхлэл нь оюун санааны сэргэн мандалт, эрэл хайгуул, нээлт ололт байж ирсэн.
Григор Акренцийн дурдсан цөөн хэдэн зүйл нь ёсзүйн эрээвэр хураавар догмаг харуулахгүй, угтаа эв нэгдэл, шударга ёсонд суурилсан цогц системтэй төр засаглалын шинж байдлыг илэрхийлсэн хуулийн бодлогын (Их Засаг хууль) тодорхой илрэл гэвэл илүү ойлгомжтой болно.
Тэр мандаж асан цагийн Монголчуудын тухай дээрх шинжүүдийг гундаж яваа өнөө цагийнхтайгаа харьцуулж үзэхэд асуудал улам тодорхой харагдах байх.
– Өнөөдөр монголчууд бид бие биенээ энэрэн хайрладаг уу? Бараг л үгүй дээ. Монгол хүн монгол хүндээ хог новш, адаг шаар болж хувирсан. Нийгэм, социологийн маш олон илрэл, шинж, баримтаар үүнийг батлан хэлж болно. Зүгээр гараад л замын хөдөлгөөнд орохдоо л бид үүнийг хангалттай мэдэрнэ… Интернет сайтуудын сэтгэгдэл рүү хальтхан өнгийхөд л анзаарагдана.
– урин тачаангуйг тэвчих талаар ямаршуухан байдалтай байгааг тайлбарлах шаардлагагүй. Сүүлийн 26 жилд монголд сексийн хувьсгал жинхэнэ ёсоор болсон. Бэлгийн замын халдварт өвчин мэргэжилтнүүдийг түгшээж байгаа.
– худал, хулгай хоёрын талаар ч тун хүнд байна. Доохнуураа орон байрны, жижиг хулгай, булаалт дээрэм, дээхнүүрээ хууль гаргаж, хуйвалдаж талцаж байгаад банк банкаар нь, орд ордоор нь хулгайлдаг, улс орноо цөлмөдөг. Хулгай гэдэг нь зөвхөн эд материалын хулгай төдий биш. Чөлөөт зах зээл нэрийн дор нэг нэгнээ монжих, завших сэтгэхүйн хэв шинжтэй болчихсон. Надад ашиггүй, хэрэггүй бол чи хэн ч биш гэсэн хэт ашигт хандлага ихээхэн түгээмэл. Хүн хүндээ зөвхөн өөрийнх нь эрх ашгийг хангаж байхад хэрэгтэй материаллаг эд зүйлс шиг харагддаг болсон. Тэгээд үүнийг зүй ёсны хөгжлийн зам мэт бодож төөрөлдөн мунгинах.
– урван тэрслэх. Энэ ч мөн л адил. Хүн хүнээ хайрлаж, хүндэлж эс чадаж байхад урван тэрслэх, араар нь тавих, нуруу руу нь хутга шаах зэрэг явдал хавтгай байх нь ч аргагүй. Урван тэрслэхийн тодорхой сонгодог жишээ бол манай улс төрчид, улс төрийн намуудын энэ эцэс төгсгөлгүй мэт адал явдал. Мөн л энэ мэт явдлаа төлөвшилт гэх… 26 жилийн туршид үргэлжилдэг улс төрийн тогтолцоо хийгээд намын төлөвшилт гэж байдаггүй юм. Өнөө ч сайтар төлөвших шинж байдал харагдахгүй байна. Дээрээ өдөр тутам ийм үлгэр жишээ үзүүлж байхад дунд, доод давхарга ямар байх нь ч тодорхой.
– Хөгшид болон үгээгүйчүүдээ өргөн тэтгэх…. Нийгмийн бүлгүүдийн хоорондох болон бүлэг доторх харилцааг харвал харин ч эсрэгээр мэт. Ядарснаа дээрэлхчих, үл тоох, хүн амынх нь 20 орчим хувь болчихоод байгаа үгээгүйчүүдээ хүний зэрэгт үл үзэх хэмжээний сэтгэлгээтэй. Өдөр бүр гудамжинд гуринхалсан, эсвэл согтуурхаад унасан, хог ухсан монгол хүнийг харж байна. Сургуульд сурч байх насандаа өдрийн хоолны төлөө зам дээр зогсоод үнэр дарагч, кола мэтхэнийг зарах 10-аад насны балчируудыг харж байна. Хэдэн арван сая гуйлгачинтэй Энэтхэг оронд яваа мэт сэтгэгдэл зарим үед төрөх.
Төрийн бодлогын түвшинд үзвэл хэдийгээр нийгмийн халамжийн олон бодлого, амлалт, түгээлт тараалт буй ч энэ бүхэн нь өргөн тэтгэх үнэн сэтгэлийнх гэхээс илүүгээр зөвхөн санал худалдаж авах арга заль дээр суурилсан байдалтай. Тиймээс ч үр дүн багатай, багатайгаар барахгүй бүхэл агуулгаараа улс нийгэмдээ, хөгжил дэвшилдээ асар их хортой. Нийгмийнхээ тодорхой хэсгийг тэжээврийн сэтгэхүйтэй болгож, гол зогоох төдий хишиг түгээгээд, өөрсдөө хязгааргүй завшиж байдаг тал нь илүү талдаа.
Энэ харьцуулалтаас тэр цагийн мандал бадралын болоод өнөөгийн уруудал доройтлын мөн чанар, шалтаг шалтгааны уг чанар тодорхой харагдах буй за. Товчхондоо тэр цагт Монголчууд өндөр ёс зүйтэй, итгэл үнэмшилтэй, шударга зарчимтай байж, монгол хүн монгол хүндээ эрхэм сайхан байж. Чухам тийм зангидсан нударга шиг цул байж л тооны цөөнийг хүчирхэг давуу тал болгон чадаж, чухам тийм шударга зарчимтай байж л дэлхийн дахиныг эрх сүрээр засаглах, дагуулах хүч чадлыг, эрх мэдлийг олж… Тиймээс Ойрхи дорно, Дундад Ази, Европ дахин өөрсдийнхөө нүглийг гэсгээгч Тэнгэрийн бэрээ хэмээн Монголчуудыг үзэж байж.
Монголчууд тэр цагт шударга зарчимгүй, оюун санааны хувьд давуу биш байсансан бол ийм “Тэнгэрийн бэрээ” буюу тэнгэрийн эрх засаглалыг газар дэлхий дээр тулган хэрэгжүүлэгч гэж хүлээн зөвшөөрөх байсан нь юу л бол? Тэгээд зогсохгүй зуунаар эсэргүүцэлгүйгээр дагах нь юу л бол? Мунхаг муйхар дарангуйлагчдыг бол нэг үе өнгөрхөд л эсэргүүцэн босч ирэх хүчийг олдог шүү дээ, ард түмэн. Харин өнөөдөр бидний байдал эсрэгээрээ.
Эндээс хөгжил дэвшил, цаашлаад сэргэн мандал, давуу тал гэдэг бол зөвхөн дан ганц эдийн засаг биш байх нь ээ гэсэн гаргалгаа юм. Өөрөөр хэлбэл эдийн засгийн хуулинд хамаардаггүй асуудал хүний нийгмийн амьдралд гарцаагүй байдаг гэсэн үг.
ТҮҮХ БОЛ ӨНГӨРСӨН РҮҮ ХАРСАН ЗӨНЧ ЮМ гэсэн мэргэдийн үг бий. Бид өнгөрсөн рүүгээ харж байж ирээдүйнхээ хөгжлийг тодорхойлох, эрч хүч, урам итгэлээ авах учиртай. Түүх гэдэг бол нэгэнт болоод өнгөрсөн баримтуудын цуглуулга төдий бус. Бүр эртнээс, Платон, Аристотелийн үеэс л их сэтгэгчид нийгэм-түүхийн танин мэдэхүй нь аливаа гүн ухааны сургаалийн хамгийн чухал шийдвэрлэгч асуудал гэж үзсээр ирсэн. Оюуны соёлыг материаллаг соёлоос өндөр дээд юм, оюуны соёл нь соёл гэдэг ерөнхий ойлголтын суурь нь хэмээн үзэж ирсэн.
.
УДААД НЬ, саяхан ТВ-ээр хойт хөршийнхний хийсэн Монголын байлдан дагуулалт гэдэг зүйл бодитой бус, хоосон зохиомол домог төдий байсан гэх агуулгатай баримтат кино гарлаа. Түүнд хэн нэгэн сайн дурынхан оролцсон бол асуудал болгон хөндөх шаардлагагүй, харин оросын нэр бүхий түүхч, эрдэмтэд, судлаачид оролцон, олон тооны баримтуудыг гаргаж ирж байгаа нь ноцтой юм.
Тухайлбал,
– байлдан дагуулагч колоничлогч бүр тухайн дагасан, дарагдсан улс үндэстэндээ өөрийн генээ буюу орхидсоо үлдээдэг. Латин Америкийн зарим орнуудын хүн амынх нь 50 гаруй хувь нь Испани болон уугуул иргэдийн эрлийз байдаг. Гэтэл Оросыг 200 жил дарласан гэх атлаа өнөөгийн орос үндэстний генээс монголтой төстэй өчүүхэн ч зүйл илрээгүй. Энэ нь монголчуудын эрин үе гэж Оросын түүхэнд байгаагүйг илтгэнэ.
– үе үеийн колоничлолын гол зорилго бол материаллаг болон амьдрах орон зайгаа тэлэх сонирхол байж ирсэн. Гэтэл монголчуудынх тийм байсангүй. Оросын хотууд маш бага татвар төлдөг байж, Колоничлогчид өөрсдийн зан заншил, шашин шүтлэгээ хүчээр тулгадаг байсан бол Монголчуудын дарлалын үед орост харин ч үнэн алдарт шашны сүм хийдүүд хамгийн олноор баригдаж, шашин нь хамгийн ихээр хөгжсөн байдаг.
– иргэний дайны үед тодорхой алс зайнд (3000 км) морьт цэргийг шилжүүлэн байлдуулсан. Гэтэл тэр морьд зорьсон цэгтээ очсон ч байлдааны үүрэг гүйцэтгэх ямар ч чадваргүй болсон байв. Энэ нь монголын өндөрлөгөөс мориор 6000, түүнээс ч хол км замыг богино хугацаанд ямагт байлдан туулж ирэх бодит боломжгүйг харуулна.
– бусад их байлдан дагуулалт, колоничлолууд нь зуун дамнан хийгдсэн бол нүцгэн шалдан нүүдэлч монголчуудынх юу ч үгүй (бараг) хоосноос эхэлж, галт уулын дэлбэрэлт мэт Евроазийг хэдхэн арван жилийн дотор агшин зуур бүрхсэн. Энэ байж боломгүй зүйл. Тиймээс Монголчуудын дэлхийг дагуулсан байлдан дагуулал гэж байгаагүй, хоосон домог шахуу гэх мэтээр тайлбарлаж байх… Үүнчлэн олон ч баримтууд гаргаж ирж байна.
Энэ нь мэдээж хэрэг ОХУ-ын ШУ-ын албан ёсны үзэл хандлага биш гэж найдаж байгаа. Эрүүл саруул түүхчдэд эдгээр үгүйсгэл бүхнийг няцаах баримтууд хангалттай бий. Вернадский, Владимирцов, Гумилев гэх мэт Монголын түүх судалгааг урагшлуулсан олон арван эрдэмтэд байсан. Өнөө цагт ч мөн шинэ залуу судлаачид, эрдэмтэд (Почекаев гм) хангалттай байгаа.
Харин энд энэ мэт үгүйсгэл, эргэлзээ зарим хэсэг бүлэгт яагаад илрээд байгаа вэ гэдгийн шалтгаан чухал юм. Ийм хандлага харь улсын иргэдэд бүү хэл манай залуусын дотор ч байдаг. Эхэнд дурдсан XIII зууны Монголчуудын ертөнцийг үзэх үзэл, ёсзүй, оюун санааны давуу онцлог талыг олж хараагүй, зөвхөн бусад түрэмгийлэл, колоничлолын жишиг, шинжээр хэмжиж байгаагаас ийм хол төөрч будилахад хүрч байх шиг.
Монголчуудын оюун санааны давуу тал нь материаллаг ашиг сонирхол болон орон зайгаа хүчээр тэлэх хандлагыг тодорхой түвшинд хязгаарлаж байж, мөн бусад шашныг үл тэвчих хэт панат байдлыг ч хязгаарлаж байж, энэ төдийгүй тийм их тэсвэр тэвчээр, суу заль, арга ухааныг олж байжээ л гэсэн үг юм. Оросын геостратегич А.Дугин “Монголчуудын бүдүүлэг түрэмгийлэлд ямар нэгэн аугаа тэнгэрлэг зүйл оршиж байв” гэсэн. Энэ шинжийг нь Л.Гумилев пассионер чанар гэж тодорхойлсон. “Монголын эзэнт их гүрний түүхийг бүхэлд нь бүрэн дүүрэн судлан илэрхийлэх боломжгүй, тийм аугаа юм” гэсэн хандлага ч бий. Өөрөөр хэлбэл тэд монголчуудын гэнэтийн тэр их хүчирхэгжилтийн уг шалтгааныг зөвхөн материаллаг талаас нь эрж хайх боломжгүй юм гэсэн санаанууд энд хүчтэй илэрч байна…
Харин энэхүү баримтат кинонд оролцогсод, бүтээгсэд эхэнд өгүүлсэн Григор Акренцийн дурдсаны цаана буй Монголчуудын онцгой идэвхит шинжийг олж харсангүй.
Магадгүй, хүсэхгүй бол олж харах боломжгүй. Хэрвээ хүсэхгүй буюу санаатайгаар ийм тайлбар, нэвтрүүлэг хийж буй бол болгоомжлох, сэрэмжлэх зүйл гарцаагүй гарч ирнэ. Монголын их түүхийг үгүйсгэх, өөрийн болгож авах гэсэн оролдлого зарим улс үндэстнүүдийн зүгээс өмнө нь ч гарч байсан, одоо ч үргэлжилж байгаа.
Тэднийг ойлгож болно, хүчирхэг улс гүрнийг цогцлооход нь аргагүй том түүх шаардлагатай байх, дарагдаж давтагдсан асан дурсамж байх шаардлага үгүй байгаа. Орон зайгаа тэлэхэд нь ч хэрэг болж мэднэ. Энэ бол тэдний асуудал. Харин бидний асуудал бол хөгжих, сэргэн мандах явдал. Бид өнөөгийнх шигээ сайн муугаа ялгах чадваргүй, арчаагүй сул дорой, эв нэгдэлгүй, эрхэмлэх зарчимгүй байсаар байх ахул бид хэн ч биш болох нь ээ. Нэг л мэдэхэд бидэнд зориулсан зохиомол түүх бичигдэж, бидэнд тулган, эсвэл илбэн хүлээлгэхийг үгүй гэх арга үгүй.
Яагаад гэвэл хүн төрөлхтний түүх үргэлжийн зөрчил тэмцлийн түүх, улс орнууд, үндэстэн ард түмний мандал бадрал хийгээд уруудал мөхлийн түүх байж ирсэн. Өнөөдөр ч алмай тайван байхын аргагүйгээр тэр зөрчил тэмцэл үргэлжилсээр байгаа. Зарим улс орнууд бидний нүдэн дээр сүйрч байна. Тэднийг зориудаар сүйрүүлсээр л байгаа шүү дээ.
Эцэст нь, товчхондоо тэсэн үлдэхийн тулд, улмаар хөгжиж дэвшихийн тулд ялан мандаж асан тэр цагийн санамж, дурсамжаа бид сэргээн санах хэрэгтэй…
Б.Номинчимэд

Tuesday, September 27, 2016

"ОРЧИН ҮЕИЙН ЗАЛУУ"-д хоёр үг хэлмээр...

Ноён уулыг дархан цаазтай болгож, хамгаалах агуулга бүхий нийтлэлд маань нэгэн "орчин үеийн залуу" ийм сэтгэгдэл үлдээсэн байна.
"Доор нь /Ноён ууланд/ эртний олдвор байхгүй л юм бол ухах хэрэгтэй. Байгаа бол гаргаж архелиогийнхонд тушаагаад л цаашаа ухах хэрэгтэй. Үхсэн элийсан баларсан агуу түүх мүүх вэ. Одоо ингэж хөдөөтдөгөө, дундад зуунархдагаа болих хэрэгтэй шүү дээ, орчин үеийн залуус аа. Харин, ухаж олборлосных нь дараа байгаль орчны нөхөн сэргээлтийг нь яс хийлгэх хэрэгтэй.
Ер нь Бурхан Халдуны орой дээр байгаа бунхан шиг зүйл дотор Чингисийн шарил байгаа нь бараг үнэн гээд байгаа. Тэрийг бушуухан ухаж гаргаад түүхийн, эд өлгийн зүйлсийн судалгааны эргэлтэд оруулах хэрэгтэй. Сайхан музей байгуулчих юм бол, түүнийг дагуулаад дэлхийн стандартын аялал жуулчлалын бүс байгуулбал дэлхийд хосгүй бөгөөд маш их орлого оруулах дурсгалт үзмэрийн газартай болох юм шүү. За ингэж бичлээ гээд манай эх орончид, дундад зууныхан тэнэгтээд хараагаад эхлээрэй л дээ. Жаахан орчин үежиж, урагшаагаа харж амьдрах хэрэгтэй шүү, алийн болгон хөдөө хээр морио унаад давхиж явдаг шигээ Улаанбаатарын гудмаар машинаараа зэрлэгтсэн хэвээр явахав. Нусаа шүлсээ хаяхаа байчихвал, гудманд морь хардгаа больчихвол мөн их дэвшил ээ, эх орон энэ тэр гэж тэнэгтэхээсээ өмнө..."
.
Энэ нийтийн сүлжээнд бичсэн хувь хүний үзэл бодол /коммет/ хэдий ч бас нийгмийн тодорхой хэсгийнхний үзэл хандлагыг төлөөлж буй. Ийм хандлага үнэхээр нэлээд байгаа нь байнга анзаарагдаж, мэдрэгдэж байдаг. Тэр бүү хэл төрийн шийдвэр гаргах түвшнийхний дундаас ийм хандлага маш хүчтэй илэрдэг.
Тиймээс энэхүү сэтгэгдэлд ганц нэг тайлбар хийлээ.
.
Нэг: АГУУ ТҮҮХ МААНЬ ЭЛЭРСЭН БАЛАРСАН ЗҮЙЛ БИШ
“Үхсэн элийсан баларсан агуу түүх мүүх вэ. Одоо ингэж хөдөөтдөгөө, дундад зуунархдагаа болих хэрэгтэй шүү дээ, орчин үеийн залуус аа“... Ийн бичжээ.
.
Ноён уулыг ухуулах эсэх тухай асуудал нь эцэстээ тэр хэдэн булш бунхан төдий асуудал биш, өв түүхээ эрхэмлэн дээдлэх үү, үгүй юу гэсэн ац асуултад тулж очно.
Учир нь Ноён уул бол хэдэн булш бунхантайгаа, алттайгаа бүхэлдээ Монгол туургатны түүх, соёлын нэгэн нэн чухал өв гэж үзэх бүрэн үндэслэлтэй юм. Бурхан халдун уул лугаа адилаар энэ уулыг онгон дагшнаар нь хадгалах, дээдлэн хамгаалах шаардлага бий гэдэг үүднээс тэнд аливаа уул уурхайн олзворлолт хийхийг эсэргүүцэж байгаа юм.
Ингэхэд эх түүхээ эрхэмлэх сэтгэлгээ нь, бүр тодруулбал Ноён уулыг хамгаалах гэсэн сэтгэл, санаачилга нь хөдөөний бүдүүлэг, юм мэддэггүй, дундад зууны хоцрогдсон сэтгэлгээний илрэл биш ээ. Харин танин мэдсэн мэдлэгийн илрэл болно. Ингэхэд юуг танин мэдсэн хэрэг вэ гэсэн асуулт гарцаагүй.
Түүх нь өөрөө зөвхөн үнэт сургамж төдий биш, үндэстний язгуур мөн чанар, оршихуйн суурь, бас ирээдүйг нь өөрчлөх том хүч болж байдаг. Өнөөдөр улс үндэстнүүд бахархах түүхийнхээ эрэлд хатаж байхад бидний залуу үе эсрэг байж таарахгүй. Түүхийн алдар суу энэ үеийг зоригжуулан сэргээгээд зогсохгүй, маргаашийн хөгжлийг тодорхойлох чухал нэгэн хөшүүрэг болдог гэдгийг мартаж боломгүй.
Онгон дагшнаар нь хадгалан хамгаална гэдэгт хоёр чухал учир шалтгаан бий.
Нэгд, юуны өмнө хүндэтгэл, дээдлэл, эрхэмлэл юм. Өв соёлдоо зөвхөн бодит ашиг талаас нь харсан хүйтэн хөндий сэтгэлээр хандваас хэрхэн түүнийг хайрлаж, дээдэлж чадах билээ. Хайрлаж дээдэлж эс чадваас хэрхэн түүний мөн чанарыг танин мэдэж чадах билээ. Танин мэдэж эс чадваас хэрхэн бахархах билээ. Бахархаж эс чадвал хэрхэн эрч хүч, эрмэлзэл тэмүүллээ олж чадах билээ. Энэ бүхний эхлэл болж буй хүндэтгэл, дээдлэл, эрхэмлэлийн мөн чанар нь бэлгэдэлт сэтгэлгээ юм. Ноён уул бол Хүн гүрнээс энэ цаг үед үлдээсэн бүхэлдээ ариун дагшин байх учиртай өв. Ерөөс алив зүйлд бэлгэдэл зүй тун чухал үүрэг, нөлөөтэй гэдэгт өнөө цагийн мненежмэнтийн ухаан хүртэл ихэд анхаарч буй гэдгийг орчин үеийн залууст дашрамд сонирхуулчихая.
Хоёрт, байгал экологийн зүй зохистой тэнцвэрт харьцаанд байлгах гарцаагүй шаардлагад үндэслэсэн болно.
Харамсалтай нь юуны ч учраа олоогүй, мөн чанарыг нь таниагүй, сургаар асуудлыг босгож бужигнуулдаг, хийрхдэг, мэдлэггүй, бүдүүлэг, соёлгүй, товчхондоо орчин үежээгүй, ареархи төрхтэй, жинхнээсээ дундад зуун царайлж явдаг тийм нөхдүүд ч бас бий. Тэдний хувьд субьектив хандлага нь хүчтэй давамгайлдаг учир уг нь ялгахад хүнд биш л дээ. Тэр ч бүү хэл ийн бужигнуулж байгаад дундаас нь ашиг олж цохидог цөөвөр шиг нөхдүүд ч бас мэр сэр бий.
Гэхдээ бүхнийг ганц энэ цонхоор харчихаад, нэг хэвэнд цутгачихаад, энэ дундад зуун царайлж явдаг нөхдүүдтэй хамт өв түүх рүүгээ, түүнээ эрхэмлэх, дээдсээ хүндэтгэх, бахархах сэтгэлгээ рүү, түүхэн ухамсар луугаа нулимж болохгүй ээ. Нулимах гэж буй бол ялгаа заагтай, онож нулимах хэрэгтэй.
.
Хоёр: ЧИНГИС ХААНЫ БУНХАН БҮҮ ОЛДООСОЙ...
"Чингис хааны бунхан хэрвээ олдвол ухаж гаргаад түүх, эд өлгийн зүйлсийн судалгааны эргэлтэд оруулах, дэлхийн стандартын аялал жуулчлалын бүс байгуулж, хосгүй бөгөөд маш их орлого олох" гэсэн санаачилга гаргасан байна.
.
Би хувьдаа "Их хааны маань онгон бүү олдоосой" хэмээн түгшин залбирдаг. Ингэлээ гээд дундад зуундаа байгаа нөхөр болчихгүй гэдэгтээ итгэлтэй байна.
Их хааныхаа онгоныг бидний дээдэс тэгтэл нь амь тавин нууцалсан нь, уул хайрханаа үеийн үед тахиж дээдэлж ирсэн нь мухар сохор итгэл төдий бус, жир бус учиртай гэдэгт үл эргэлзнэм. Яагаад тийм учиртай болохыг тайлбарлахад бэрх, гэвч оролдоё.
Их дээдсийн ёс, өв уламжлалд гүн бат шингэсэн тэнгэр буюу орчлонгийн мөнх оршихуйг шүтэх үзэл, байгалийг дээдлэн бишрэх хандлага, ер алив бүхнийг учир шалтгаан, уялдаа холбоо хийгээд үр дагавартай нь бүхэлд нь, гурван цагийн хэлхээнд авч үздэг ухаан нь өнөөгийн бидний тайлж мэдэх, ухан ойлгох учиртай тов тодорхой зорилт болохоос биш, мөрөө давуулаад арагш нь чулуудчихдаг дундад зууны хоцрогдсон бүдүүлэг ёс, мухар сүсэг биш юм. Үзүүлж харуулах мэтээр зөвхөн асар их ашиг олох эртний түүхийн олдвор төдий, араг яс ч бас биш болно.
Хэдэн мянган жилийн турш амьдралд практик туршлагаар дахин дахин давтан батлагдсаар, зүй тогтол нь нэн тодорхой болчихсон олон нээлт, ойлголтууд ихэнхдээ ард түмний өв уламжлалд ямар нэгэн ёс заншил, хориг цээр, итгэл бишрэл хэлбэрээр шингэсэн байдаг. Ийнхүү цаг хугацааны шалгуурыг давж чадсан учраас өв уламжлал, ёс заншил гэдэг хамгийн амь бөхтэй оршдог буй за. Тэр эртний уламжлал, ёс заншил дотор нэг томоохон байр суурь эзэлдэг зүйл нь оршуулах, бунхлах, тайлга тахих, шүтэх, хамгаалах, нууцлах ёс юм. “Эцэг дээдсийн ясыг бүү өндөлзүүл” гэсэн хуучин үг бий шүү дээ. Хэрвээ хөндвөөс ямар нэгэн муу үр урхаг дагуулна хэмээн ихэд цээрлэдэг.
Хүндлэл бишрэл, айдас, түгшүүр, хайр, үзэн ядалт гэх мэт хүний сэтгэлийн үйлдэл бүхний цаана бодит физик хүч үйлчилж байдаг. Үүнийг орчин цагийн лаборторийн нарийн судалгаанууд ч ээлж дараалан нотолсоор байгаа. Тэр мухар сохор итгэл бишрэл гэж үздэг асан хуучин ёс заншил дотор асар их хүчийг хадгалсан тийм зүйлс ч их бий. Амьдралын асар олон хэлбэр төлөв байж болох, тэр ч бүү хэл плазм төлөвт ч амьдрал байж болох. Бидний мэдэхгүй энергийн асар олон шавхагдашгүй мэт эх үүсвэр буйн нэг нь эфир гэх мэтээр үргэлжилнэ. Бид нүдээр үзээгүй зүйлээ байхгүй, барьж батлаагүй зүйлээ боломжгүй гэж үзэж болохгүй.
Хүний нийгэм, түүхийн үзэгдэл бол байгалийн үзэгдлээс ангид зүйл огтхон ч биш. Байгалийн үзэгдэл гэдгийг зөвхөн хүрээлэн буй байгал орчин /environment/ төдийгөөр хязгаарлаж болохгүй шүү. Орчлон ертөнцийн саваас гадуур, түүний түгээмэл зүй тогтлоос ангид өрнөдөг үйл явц гэж огт үгүй.
ШУ-ын суурь салбар болсон физик өнөөдөр бөөн гайхшрал дотор хөвж яваа. Юутай ч энэ ертөнц бол хаанаас нь ч, юуг ч салгаж, ангид үзэх аргагүй нэгдмэл цул ертөнц юм гэдэгт эргэлздэггүй гэдэгт итгэлтэй байна. Өөрөөр хэлбэл энэ орчлон бидний таван мэдрэхүйд өртөгддөг шиг төдий хялбархан биш, өөр хоорондоо маш олон зүйлээр /өнөөгийнхний сайн мэддэг болоод буй элдэв төрлийн энерги, долгион, туяа гэх мэт ч орно/, далд нарийн учир шалтгаанаар холбогдож байдаг байна
Нэгдмэл байгалийн түгээмэл хуулийг тухайн үзэгдэл, илрэлд нь оноон барьж, алив хориг цээрийг тогтоож байсан нь чухам бидний хоцрогдсон гэж үзээд буй тэрхүү ёс заншил. (Гэхдээ ёс заншил болгон гарцаагүй үнэн гэсэн үг биш. Зарим тохиолдолд гажиж, гажуудуулж, зохиомлоор гаргах нь ч бий). Чухам тиймээс л өвөг дээдсийн, ялангуяа их хааны шарил бунхныг хөндөж, халдашгүйгээр дархалж, далд шүтээн болгож, чандлан нууцалдаг, бас үүнээ сахин биелүүлж ирсэнд нэг бус нэлээд хэдэн ил далд нийлмэл учир шалтгаан байна
- Хамгийн эхлээд ёс зүйн асуудал хөндөгдөнө. Чингис хааны шарилыг нууцлах шаардлагатай байсан учраас нууцалсан байж таарна. Нууц байх ёстой юм шүү гэсээр хэдэн зууныг элээсэн атал хичнээн их ч бай зөвхөн мөнгөн ашгийн төлөө нээнэ гэдэг нь өөрөө эцэг дээдсийнхээ гэрээслэлийг зөрчиж буй ёс суртхуунгүй, эрээгүй явдал. Тэр дундаа Чингис хааны хувьд тийм ёс бус сэтгэлгээгээр хандана гэдэг байж боломгүй. Бүр ШУ-ны нэрийн өмнөөс, тусын тулд нээдэг байлаа ч билгэ бэлгэдлийг эрхэмлэдэг Монгол үндэстний хувьд ёс бус явдал.
- “Дээдсийн ясыг бүү өндөлзүүл” гэдэг нь эцэг дээдсийнхээ нэр сүрийг эрхэмлэ, бүү гутаа, өөрсдөө нэр төртэй амьдар, ялан манд гэсэн босго өндөр шаардлага болно. Эцгийнхээ ясыг харжигнуулан хэлхэж бусдад сонирхуулан бор ходоодоо тэжээдэг адгийн гуйранч боол шиг сэтгэлгээтэй бүү яв гэсэн сануулга.
- Энэ зүгээр нэг өвөг дээдсээ гэх хүндэтгэл төдий хэрэг ч биш. Шарил бунхныг хөндсөнөөр өнгөрсөн үе, дээдэстэйгээ холбогдож байдаг алив олон нарийн сэжим холбоосуудаа тасалж буй явдал гэж үздэг. Ийнхүү тасалснаар дээдсийн алдар суу, сүр хүч, хийморь золбоо, хайр ивээл, билэг билгүүнийг нь өвлөх ёс суртхууны эрхгүй төдийгүй оюун билгийн чадамжгүй болдог байна.
- Яагаад уламжлал, ёс заншил чухал гэж... Өнгөрсөн, одоо, ирээдүй гурван цагийн хэлхээ гэдэг нэг зүйл байна. Энэ хэлхээг салгаж болшгүй. Өнгөрсөн цагт үүдсэн алив учир шалтгаанд чухам уламжлал, ёс заншлийн үйлдэл, хориг цээр, түгжээ, оньс, элдэв ёслол бүхэн нэн чухал үүрэгтэй байх нь бий. Ямар нэгэн үүрэг зориулалтаар үйлдэгдсэн, бүтээгдсэн бүхэнд тодорхой хэмжээний эрчим хуримтлагддаг. Эрчим хуримтлагдах хэрээр үр нөлөөлөл өндөр. Тиймээс л уламжлал, ёс заншил бол тухайн үндэстний тусгаар оршихуйн суурь хууль болж байдаг. Суурь хуулиа зөрчинө гэдэг маань үндэстэн мөн чанараа алдаж, мөхөн гудайх, уусан алга болохын шинж дохио болдог. Үүнийг дагалдан олон ёр зөн, шинж тэмдэг, билгэ бэлгэдэл ч илрэх...
Пантеизм нь зүгээр нэг байгалийг мухар сохроор бишрэн шүтэх үзэл биш юм. Догматизмаас ангид тодорхой гүн ухааны үзэл хандлага. Бидний дээдэс пантеизм талруугаа нэлээд хазайсан буюу өнөөдөр ихэд ярих болсончлон Мөнх тэнгэрийн үзэлтэй. Мөнх тэнгэрийн үзлийг чухам ертөнцийн мөнхийн түгээмэл зүй тогтол, гажиж үл болох оршихуйн тулгуур зарчимд итгэх бишрэх, даган мөрдөх үзэл гэж тодорхойлж ч болох мэт. Энэ нь хувьсан өөрчлөгдөх байгал болоод нийгэм, хүний амьдралын алив үзэгдлийг зүй тогтлоор нь тэмтэрч үзэж, нарийн учир уялдаа харилцан хамааралд нь ойлгохыг эрмэлздэг, далд битүү олон давхар тойрог гогцоог ямар нэгэн хэмжээгээр анзаарч, ажиглаж байдаг сэтгэлгээний онцлог шинж төлвийг бий болгосон харагдана. Чухам тиймээс манай үндэстний сэтгэлгээний хамгийн хүчтэй илэрдэг онцлог нь бэлгэдэл зүй юм. Товчхондоо бид бэлгэдэлт сэтгэлгээгээр сэтгэдэг ард түмэн. Хэрвээ үндэстнүүдийг сэтгэлгээнийх нь хэв шинжээр нэгэн шугамд байршуулбал бид энэ шинжээрээ нэг туйлд нь байхаа магад. Алив үндэстний уламжлал, ёс заншил нь бас тэр үндэстний ертөнцийг үзэх үзлийнх нь тодорхой илрэл болно.
Харин бид үнэхээр дэлхийд хосгүй өвөрмөц байя гэвээс энэ бэлгэдэлт өвөрмөц талаа бүхий л талаар өвлөн хамгаалах, өвлөн хамгаалаад зогсохгүй танин мэдэх, танин мэдсэнээ дэлхий даяараа дэлгэн харуулж, жинхнээс нь алмайруулан бишрүүлэх явдал... Түүнээс биш Их хааныхаа шарилыг гаргаад, дэлхийд хосгүй стандарт музей босгон олон гайхуулж, асар их ашиг олох явдал биш. Тэгвээс бид соёлт хүн төрөлхтний доог тохуу, эмгэнэл л болохоос хэтрэхгүй.
.
Гурав: ЭХ ОРОНЧ БАЙХАД УЧИР БИЙ...
“За ингэж бичлээ гээд манай эх орончид, дундад зууныхан тэнэгтээд хараагаад эхлээрэй л дээ”... гэжээ.
Ингэхэд эх орон гэдэг ойлголт нь түүх, өв уламжлалаас ангид байх боломжгүй юм. Эх орон ярьж буй бүхэн түүх, өв уламжлал ярихаас арга үгүй. Үгүй ядаж л мэдэж байх шаардлагатай болдог. Эх оронч байна гэдэг нь өнөө өөрт буй газар нутаг, байгал дэлхий, түүний дээр болон хэвэлд нь буй баялгаа зөвхөн минийх гэж өмчирхөх төдий материаллаг сонирхолд суурилсан үзэл хандлага биш юм. Хэрвээ түүх, өв уламжлал, ёс заншлаас ангид эх оронч үзэл байна гэвэл хашааныхаа газрыг өмчилж булаалддагтай адил зөвхөн ахуйн сонирхолд дөрлүүлсэн шунал л болно. Тэгэхээр түүх, өв уламжлалаа хамгаалж, бахархаж буй бүхэн орчин үежээгүй, дундад зууныхаараа байгаа тэнэг солиотой эх орончид биш. Бас эх орончид гэхээр л орчин үежээгүй, мэдлэггүй, хий хоосон түүхэн бахархлаар цээжээ балбасан өвчитнүүд ч биш болно.
.
Дөрөв: ОРЧИН ҮЕИЙН ХҮНИЙ ШААРДЛАГА АРАЙ ӨӨР...
“Жаахан орчин үежиж, урагшаагаа харж амьдрах хэрэгтэй шүү, алийн болгон хөдөө хээр морио унаад давхиж явдаг шигээ Улаанбаатарын гудмаар машинаараа зэрлэгтсэн хэвээр явахав. Нусаа шүлсээ хаяхаа байчихвал, гудманд морь хардгаа больчихвол мөн их дэвшил ээ, эх орон энэ тэр гэж тэнэгтэхээсээ өмнө..."
Энэ үгстэй бол санал нэг байна аа. Орчин үежиж буюу соёлжиж, иргэншиж, мэдлэгжиж, урагшаа харж амьдрах хэрэгтэй. Ёстой хэзээ болтлоо Улаанбаатарын гудмаар эзэнгүй талд яваа зэрлэг адгуус мэт явах вэ дээ. Эх орон энэ тэр гэж орилох атлаа эзэн хааныхаа талбай дээр нус цэрээ хаядаг бол, татвараа төлөхөөс зугтаадаг бол...
Гэхдээ эх түүх, өв соёлоо хамгаалах гэсэн эрмэлзэл яахаараа хоцрогдсон орчин үежээгүй, бүдүүлэг дорд сэтгэлгээнээс гардаг хэрэг вэ... Огт хоёр өөр зүйлийг, хоёр өөр үзэгдлийг ингэж хольж хутгах нь өөрөө орчин үеийн сэтгэлгээ лав биш. Нөгөө талаар зөвхөн хөдөөнийхөн л ийм болхи бүдүүлэг байдал гаргаад байгаа гэвэл бас эргэлзээтэй. Хэдэн үеэрээ Улаанбаатарт амьдарсан атлаа хамгийн соёлжоогүй, хотжоогүй бэртэгчин бүдүүлэг араншингийн үлгэр жишээ болсон нөхдүүд бишгүй олон байна. Өнөөдрийн хотын соёлд суралцаж чадахгүй удаж байгаа эмгэнэлтэй явдал нь олон талтай, олон шалтгаантай үйл явц болохоос биш түүх, өв соёлоо гэсэн бүхнийг базаж бөөгнүүлээд чихэж байдаг хогийн шуудай, эсвэл намнаж балбаж байдаг бороохой биш юм.
Энэ мэт аливааг зөвхөн шууд харагдах байдлаар нь өнгөцхөн дүгнэж ойлгодог, мөн зөвхөн шууд ашигтай талаас нь үнэлдэг явдал нь орчин үеийн гэм согог, өвчин, сүүдэртэй тал нь болж байна. Хэрвээ орчин үеийн хүн гэж үнэлэгдэхийг хүсэж буй бол цаг үеийнхээ сүүдэртэй, согогтой талыг илэрхийлэгч, тээгч байж хэрэггүй.
Зөвхөн “Ух ух, дахиад ух” гэдэг бол яавч шинэ эрин үеийн хандлага биш ээ. Энэ өнөө маргаашаа аргацаасан ядарсан сэтгэлгээний илрэл юм. Дэлхий нийтэд байгал экологийн асуудал урьд урьдаас илүү хурцаар тавигдах болж, өөрсдийнх нь орших эс орших асуудалд нь тулж ирээд байна. Хүн төрөлхтөн энэ “Эцэс төгсгөлгүй ухдаг”-аас өөр арга замыг эрчимтэй эрэлхийлэх боллоо. Өөр илүү дэвшилтэт гарц хайж байна. Чухам энэ нь жинхэнэ орчин үеийн хандлага болно.
Шинэ эрин үеийнхний танин мэдэхүй нь эмпирик түвшинд дөхсөн, соёл нь үгүй ядахдаа үзэл бодлоо арай өөр түвшинд илэрхийлэх хэмжээнд хүрсэн, амьдралын хэв шинж нь зөвхөн ахуйн хэрэгцээнд бус илүү эмпати шинж төлөвт тэмүүлэх болсон баймаар. Цаг үеийнхээ дэвшилтэд бүхнийг өөртөө ямар нэгэн хэмжээгээр шингээж байж сая орчин үеийн хүн болдог. Үндэстнийхээ өв соёлыг тээгч, өвлөн хайрлагч байж орчин үеийн хүн болдог.
Эцэст нь дахин хэлэхэд Ноён уул бол бүхэлдээ эртний Хүн их гүрнээс үлдсэн өв, түүнийг хүн төрөлхтний өмнө хамгаалах нь Монголчуудын үүрэг болно.
Б.Номинчимэд