Tuesday, June 9, 2015

Аав, охин хоёрын яриа буюу Акутагава

- Аав, та ямар ном уншиж байна вэ? 
Энэ зуны турш “Харри Поттер”-ийн цувралууд болон Стивин Кинг хоёроос салаагүй охин маань гэнэтхэн ийм нэгэн ажил хэрэгч асуулт тавьж байна. 
- Аав нь Акутагава гэдэг японы зохиолчийн сонгомол өгүүллэгийн түүврийг уншиж байна. Япон хэл, соёл сурч байгаагийн хувьд миний охин энэ хүний тухай ямар нэгэн хэмжээгээр мэдэж байх хэрэгтэй л юм даа. Чи бас уншихийг бодоорой...
- Аанхн... Танаас нэг асуулт асуумаар байх юм?
- Яасан бэ?
- Зохиолч болох амархан уу?
- Ямар зохиолч болох вэ гэдгээс л шалтгаална. Хаа сайгүй хөглөрч явдаг байдаг л нэг захын зохиолч болоход тийм ч хэцүү юм үгүй.
- Жишээлбэл, Роулинг шиг /Харри Поттерийн зохиолч/
- Хэрвээ чамд маш их хүсэл, бас бага зэрэг авьяас байгаад, дээр нь маш их, бүр нөр шаргуу хөдөлмөр нэмэгдвэл Роулинг шиг, Стивин Кинг шиг дэлхий даяар мэддэг, монголын дунд сургуулийн 9 дүгээр ангийн хүүхдүүд ч хүртэл салдаггүй уншдаг, ном нь хэдэн саяараа борлогддог зохиолч болох боломж бараг тавин хувиас илүү бий. Гэхдээ...
- Гэхдээ юу гэж...
- Гэхдээ, жишээлбэл аав нь Роулинг юм уу, Стивин Кингийн номыг хэрэг болгож уншдаггүй гэдгийг чи мэднэ дээ.
- Тэгвэл таны уншиж байгаа энэ Японы Аку... шиг зохиолч болно гэвэл...
- Акутагава шиг зохиолч болохын тулд мянган хичээл зүтгэл, авьяас чадвар байгаад нэмэргүй, болж чадахгүй... яагаад ч чадахгүй,
- Тэгээд юу хэрэгтэй гэж...
- Акутагава шиг зохиолч болоход хувь заяа л хэрэгтэй байдаг юм даа, охин минь. via-Nominchimed.

Monday, June 8, 2015

МАРТАГДСАН ТЭМДЭГЛЭЛЭЭС...


Хорин хэдэн жилийн өмнө буюу 1987-1995 онуудад бичиж байсан тэмдэглэлийн маань хэдэн дэвтрүүд хогон дотроос гараад ирэх юм. Зарим нь үрэгдэж алга болсон бололтой. Зарим нэгэн хуудсыг сөхөж харлаа. Өдөр болгон шахуу бичдэг байжээ.
Хөөрхөн аятай сэрэл мэдрэмжүүд, бодрол ч байна. утга учиргүй хийрхэл ч байна. Гэхдээ ихэнхдээ уйтгар гуниг, ганцаардал, гутрал нэвт ханхална. Ёстой цэл залуу байж дээ..
.
***
1992 оны 12 сарын 30-нд
Тиймээ, хайрын нууцлагдмал, шавхагдашгүй хүчин нь ойлгоход, зөвхөн ойлгоход л байгаа юм. Өөр юу ч биш, Энд ямар нэгэн далдын хүчин, тэнгэрлэг цэгийн тухай бодох ч, найдах ч хэрэггүй, Ердөө л тун энгийн хирнээ ярьвигтай зүйл болох ойлгох, ойлгож чадахад л хайрын хамаг нууцлагдмал, шавхагдашгүй хүчин оршдог юм байна.
.
***
1993 оны 1 сарын 4-нд
... Аугаа суут чанар гэдэг бол сэтгэл зүрхэнд агч тэрхүү тайтгарашгүй няцаагдашгүй шинж юм....
... Ингэхэд "хайртай хүнийхээ төлөө, хайртай байсныхаа төлөө юу хийлээ, юугаа золилоо" гэж хэн хэллээ. Арай зүүд биш байгаа...
.
***
1993 оны 1 сарын 5-нд
Архитай аяганы ёроолд уйтгар гунигаа олж харав би
Алтаар ч жишимгүй анхилхан залуу нас минь
Архины шавхруутай найрлан суух юм тэнд....
Амьдрал ариухан, яруухан байх ёстой гэж
Адарч, бас итгэж сөрсний минь хариу энэ үү
.
Давчуухан өрөө, тамхины утаа, лааны чичигнэсэн бүгт гэгээ
Даарч цэлхэрсэн согтуу нүд, өвдөл цөвдөл цаас, ном
Ганц шил сархад л харин өмнө минь хань болон сүүдийж
Гарцаагүй чиний л буруу гэж байж ядтал чичлэх юм...
.
***
1993 оны 1 сарын 11-нд
Печоринг дахиад л бариад авав. Лермонтовын хачин янзын сийрэгхэн хурц хошигнол, амьд дүрслэлээр дүүрэн мөр бүхнээс нь цэнгэл эдэлнэ. Намайг өөрийн эрхгүй эрхшээлдээ оруулж, болж буй үйл явдлуудын хажууд хараад зогсож буй гэрч болгочих шиг л санагдана. "Ингэж нэг сайхан юм болдог байж" гэх шиг лл...
.
***
1993 оны 1 сарын 24-нд
Das Boot . Teil 123456
"Сайн хүмүүс ямар ч үед хэрэг болдог юм даа"
"20 минутын дараа дээш гарна"
-Зул сарын баяр, хайр сэтгэлийнхээ баярыг тэмдэглэж чадахгүй нь ээ
-Хуурай газар очоод
-Нээрээ тэгэх юм байна шүү. Нээрээ тэгэх юм байна. Энэ чинь зөв, энэ чинь зөв.
Хүмүүс, хүмүүс, хүмүүс. яагаад нэгнээ хайрладаггүй юм бэ? Энэ мөнхөд эргэлдэх цаг хугацааны ганхцхан эгшинд бие биеэ олж төрчихөөд, энэ өчүүхэн эгшинд яагаад амжаад нэг нэгнээ хайрлаж чаддаггүй юм бэ? Яагаад, яагаад хүмүүс бид бие биенээ хайрлаж чадахгүй байна вэ?
"Ноён ахлах дэслэгч Клоун"
"Ноён ахлах дэслэгч Клоун"
Хатамжтай бодлоготой, зоримог царай, хоёр завжин дахь гүн үрчлээ, үл ялиг жимийсэн уруул, нэвт ширтэх тунгалаг харц, санаа бодлоо барьж сурсан хатамжтай ган мэт, гантиг мэт дүр төрх, ....
.
Хуурай цахилах харцнаас нь нулимс эгнэгт зугтжээ
Хувь заяаны төөрөгт өөр юуг ч алдах билээ
Хором нэгэн эгшин гэдэг ямар их үнэтэйг
Хуудас захиа ч биш, дусал нулимс ч биш
Хуурай цахилах тэр харц л хэлж чадна аа...
Зөнгөөр ирсэн амьдрах их хүсэл
Дааж ядсан ачаандаа хатуужин хатаагднам
Хатаагдсан тэр л ган хэзээд өөрийнхөөрөө байж
Харин мөхөл ирэхэд чив чимээгүй живжээ.
Өндийн сөрсөн бүхэнд өр зүрхээ дэлгэе
Өнийн их хүсэлд нь өвдөг сөгдөн мэхийе
Өрөвч уян сэтгэлийнх бишээ, энэ минь харин
Үнэ цэнээ мэдэрсэн амьдралыг тань бахадсаных аа...
.
***
1993 оны 1 сарын 26-нд
Хөөрхий минь, чинийхээ энхэр зөөлөн гишгэгдлийн чинь чимээг чагнаархан
Хөөрхөн хөлний чинь гишгэсэн мөрний хичнээн ч бүлээхнийг мэдэрч
Үймэрсэн үй олон сүг сүүдрийн дундуур хэсчүүлэн хайж
Үрэл сувдан нулимсаа хэлхэн өөд уруугүй өнөд тэнэнэм
.
Аяа, чиний минь сүүдэр унасан газар юутай ч азтай вэ гэж
Атаархаж ядсандаа зүрх минь лугшиж, нүд минь тэнд унанам.
.
***
1993 оны 1 сарын 28-нд
Үнэн - чамайг тэврээд дэнгийн эрвээхэй шиг шатьяа гэсэн юм
Үзтэл чи юунд нүүр буруулан надаас зугтнам
(Үгүй бол чи ерөөс энэ орчлонд үгүй юм уу)
Үхэл ойртож, үүд тогших нь элбэгшлээ гэтэл
Үлэмж нэгэн сэтгэл минь чамайг үгүйлсэн хэвээр ....
.
***
1993 оны 1 сарын 29
Бараан шөнө мөнхийн гэлтэй нэвсийн унав
Байж ядтал харанхуй хайрав, яанадаа тэсэхгүй нь гэтэл
Үүр цайлаа, дорноос гэгээ татуулсаар гэвээ
Үзтэл биш, харин чиний минь мишээл байв аа...
.
***
1993 оны 1 сарын 31-нд
-РУБАЙ-
Алишер Бек Новай-д
Далай болон цалгилах нулимс гэж хаанасан
Дааж үүрч чадахгүй зовлон ч гэж хаанасан
.
Хоосон цулгай бүхнийг хайрын балаар дүүргэж
Хоёргүй нэгэн сэтгэлээр ижилдэн дасах амраг ч гэж хаанасан
.
Зүрхийг ч уярааж, зүүдэнд ч амилах атлаа
Зүс буруулж хагацал амалдаггүй учрал гэж хаанасан
.
Өнөөдрийг ч мартан, маргаашийг ч умартан хундага дүүргэн сөгнөх
Өнийн цэнгэл найр хурим ч гэж хаанасан
.
Өөдлөхөд ч, уруудахад, өшихөд ч баясахад ч байдгаараа л байх
Үсэн буурайж үхэл ирэхэд ч үл элэх үерхэл гэж хаанасан
.
Үргэлжийн ээлж халаа үхэх төрөх хоёроос өөр
Үнэнд хүрч очих, ядахдаа дөтлөх жим ч гэж хаанасан
.
Өр зүрхээ хагалж, шан татая даа одоо Навой минь, тэсэж үз
Өөрөө өөртөө л итгэж үнэнд очих, ядахдаа дөтлөх жим хайя даа, өөр яахсан.
.
1993 оны 3 сарын 8-нд
...Элэг эвхэн, уулсын салхин дор дагжин суухдаа би
Эвхрэн нүүх үүлсийн цуваанд дүрийг чинь эсгэнэм...
.
***
1994 оны 1 сарын 16-нд
Тоглоом ч үгүй амиа тэвччихмээр, энэ утга учиргүй хуран үймсэн хорвоогоос сайн дураараа зугтчихмаар санагдаад байх болов.
.
***
1994 оны 2 сарын 12-нд
Сүсэгтнүүдийн сүрлэг чимээгүй цувааг үл анзаарсан мэт
Сүмийн алтлаг орой дээгүүр алсыг ширтэн алхах даа би
Үл тасалдах энэ цувааны хаа нэгтээд
Үзсэгэлэн гоо охин алга хавсран залбирчихаад
Гашуудан бөхийсөн уд модны сүүдэрт
Гартаа цоор хөгжим бариад амсхийн суугаа
Учир битүүлэг харцтай нэгэн хөвүүний тухай дууг
Уянгуулан дуулсаар ирж яваа гэж итгэнэм...
...
Таарсан хуудсуудаа сөхөж харахад нэг иймэрхүү... Эргүүлж мөлжихөд хүзүү сайхан гэдэг шиг эдгээр тэмдэглэлүүдээ эргүүлж мөлжвөл жаал жуулхан юм гарах л бололтой...

Sunday, June 7, 2015

1219 онд Чанчунь бомбыг урьсан захиандаа Чингис хааны хэлсэн үг.

Энэхүү захидлаас Чингис хааны ертөнцийг үзэх үзэл, төр улсаа засан удирдах арга ухаан, дэлхийн дайн хийсэн учир шалтгааны суурь дэвсгэр харагддаг. Чингис хаан хувьдаа мөнх наслахыг мөрөөдөн Бомбоос тусламж зөвлөгөө авахаар уриагүй, их дайныг дээрэм, харгис, шунахайн сэдлээр үүдээгүй юм. Харамсалтай нь энэ нөхцөл байдлыг олонхи түүхчид эсрэгээр ойлгож, тайлбарладаг.

Тэнгэр бээр Дундад улсыг жигшин орхисон нь ихэмсэг бардам гоёмсог хээнцэр туйлдаа тулсны учир болай. Би бол умар газрын хээр талд сууж өчүүхэн ч шунахай ховдоггүй, харин даруу хялбарыг эрхэмлэн, элбэг тансагийг няцааж, арвич жирийн байдлыг дaгамуй. Би хэзээ ч нэг янзын хувцас, нэг төрлийн хоолтой байдаг бөгөөд үхэрчин, адуучин лугаа адил хувцаслаж ижил хоолломуй. Би ард иргэдийг нялх хүүхэд мэт энхрийлэн, эрдэмтэн мэргэдийг ах дүү шигээ тэтгэн дэмжмүй. Бид юу ч хийсэн санаа нэгтэй, харилцан бие биеийг өршөөн асрах сэтгэл түгээмэл бөлгөө. Би түмэн цэргийг сурган боловсруулахад биеэр бүхний өмнө яван зуун давхар дайсны жагсаалд учравч ар талд хоцрохыг бодолгүй явсаар долоон жилийн дотор эзэн хааны гүйцэтгэх их үйлийг бүтээж зургаан зүгийн дотроо агч улс орон бүгдийг нэгэн их гүрэнд багтаан нэгтгэв. Миний үйл явдалд эрдэм байснаар биш, Алтан улсын төр батгүй болсны учир Тэнгэрийн ивээл тэтгэлийг хүлээж эрхэм дээд сууринд хүрлээ. Өмнө зүгт Жао овгийн Сүн улстай хил залгаж, умараа Хуйхуй уйгур нарыг нийлүүлж авмагц дорно этгээдийн Ся овогтон, өрнө зүгийн харь аймгууд цөм биеэ боол шивэгчин хэмээх болов. Санавал манай Шаньюй нарын улсаас хойш мянган жил зуун үе өнгөрөхөд өөр ийм улс байсан удаагүй. Иймд миний тушаал их, үүрэг хүнд болсон учир би засаглалыг тэгшлэн үйлдэхдээ алив зүйлийг дутуудуулвай гэж аймуй..
1219 онд Чанчунь бомбыг урьсан захиандаа Чингис хааны хэлсэн үг.

Friday, June 5, 2015

ХЯТАД ЗАДРАХАД ОЙРХОН БОЛСОН тухай ийм нэгэн яриа болов...

Хятад улс дотроосоо задрахад их ойрхон болсон тухай ойрмогхон уулзсан дотор газрын нэгэн эрхэм сэтгэл түгшингүй ярив. 
Си Зин Пингийн амь насанд халдсан оролдлого 7 удаа болсон гэнэ. Үүнээ их нууцалж байгаа гэлээ.
Гол шалтгаан нь авилгал. Авилгалтай хийж буй Си-гийн тэмцлийг нийгмийн суурь бараг бүхэлдээ эсэрцүүцэж байгаа гэнэ. Учир нь авилгал гэдэг зүйл бол хятадын язгуур соёлын салшгүй хэсэг болчихсон зүйл. Авилгалыг хятад хүн хэзээ ч зүй бус, ёс бус, хууль бус зүйл гэж үздэггүй байна. 
Мао даргын үед нэг хэсэг энэ авилгалыг Улаан хамгаалагчдын хядлагаар нам дарж чадсан. Гэвч яг л олон толгойтой могой шиг буцаад амилаад босоод ирсэн, хятад үндэсний сэтгэлгээний суурь хөрс нь язгуураасаа ийм учир ердийн хууль журмыг чангатгах, хэрэгжүүлэх төдийгөөр авилгалыг багасгах, бууруулах ямар ч боломжгүй юм гэлээ.
Си тэргүүтэй Коммунист намын авилгалын эсрэг хийж буй тэмцэл нь эцсийн дүндээ хятадын язгуур соёлыг хөндөж буй тул энэ байдал нэг талаас хятадыг задлах аюулд хүргэж мэдэхээр байгаа, нөгөө талаар авилгал нь энэ янзаар эрчээ авчихвал хятадынхаа хөгжлийг сорж мөхөөж ч мэдэхээр байдалтай байгаа. МАШ ХҮНД байгаа.. 
Ер Хятадаас өөр үндэстэн ядуу буурай, өлссөн зовсон хүмүүст төрөөс, сайн дурын хандивлагчдаас тусламжаар ирүүлж буй хөрөнгийг хувьдаа завших сэтгэлгээ бараг үгүй байдаг. Ялангуяа монголчууд та нарт ийм зүйл бараг үгүй. Харин хятадууд ийм зүйлийг өчүүхэн ч эргэлзээгүй, эмзэглэлгүйгээр хийдэг. Энэ бол хятадын яаж ч аргалж болохгүй мөн чанар гэлээ.
- Хэрвээ авилгал хятад үндэстний язгуур мөн чанар нь юм бол өдий хүртэл хятадууд өөрсдийгөө мөхөөчихгүй хэрхэн яаж тэсэж ирсэн хэрэг вэ? хэмээн хэрэг болгон асуувал,
- Та нэг зүйлийг мэдэхгүй гэж үү? Хятад үндэстэн зөвхөн харь өөр үндэстнээр удирдуулсан цагтаа л нэгдэж, эвлэж, энэ авилгал нь багасаж ирсэн байдаг юм. Зүрчидийн Тан улсын үед их сайхан болж ирсэн. Дараа нь мөн Зүрчидийн Алтан улсын үед ч тийм байсан. Монголчууд та нарын удирдлага дор хятад их том гүрэн байлаа. Дараа нь Манж нарын удирдлага дор бүр ч том гүрэн болсон. Тэр хаант улсын үеүдэд хятад хятадтайгээ тэмцдэггүй байсанд л хамаг хэрэг учир нь байсан. Тэдгээр харийн хаад нар яваандаа хятадын эдийн болон соёлын авилгалын далайд живсээр байгаад мөхдөг байлаа. Харин одоо өөрсдийгөө мөхөөж эхэлж байна гэж байх юм даа...
Мөн "Хятад авилгалтай үр дүнтэй тэмцэж байгаа, үр дүн гарч байгаа гэдэг. Том том бүлэглэлүүдийг барьж, дарж, тэдний толгойлогчдийг цаазалж байгаа нь үнэн. Үүгээр үзвэл Си-гийн тэмцэл үр дүнтэй байгаа харагдана. Гэвч дунд, доод шатанд авилгал огтхон ч буураагүй, улам бүр өнгө зүсээ хувиргаж, амь бөхтэй, нарийн аргатай болж, өргөжин тэлж байгаа" гэв...
.
Хятадын хаалттай нийгмээс ийм яриа сонсогдож байгаа нь сонин байлаа. Энэ яриа хятад улсдаа хайртай, хятадыг бүү задраасай гэсэн, хятадынхаа өнөөгийн байдалд шүүмжлэлт сэтгэлгээгээр хандсан, сэтгэл эмзэглэсэн хятад хүний яриа болохыг анзаарна биз ээ...
Хятадыг зөвхөн гаднаас нь харж буй бидний хувьд хятадын дотоод ертөнцийг тэр бүр сайн мэдэхгүй юм. Энэ хүний ярьж буйд үнэний хувь нэлээд буй байх аа...

Thursday, May 21, 2015

...ХОЁР ҮГ...


Түүхэн үйл явдлууд цаг үедээ шатаад дуусахад түүний үнс нурман дороос тэр түүхэн үйл явдал хийгээд тэр үйл явдлыг гардан бүтээсэн түүхэн их хүмүүсийн бодит дүр төрхийг олж харахад нэн бэрх болдог. Өөрөөр хэлбэл тэр үйл явдлын сайн, муу нөлөөллөөс ангижраагүй, баяр бахдал, үзэн ядалтын сэтгэл хөдлөл бүрэн арилаагүй цагт бүрэн дүүрэн үнэн зөвөөр үнэлж дүгнэхэд бэрхтэй. Ялангуяа массын, олонхийн хувьд... замын ноход шиг хуцан боргох нь ч, үгүйсгэн гутаах нь ч, тахин шүтэх нь ч бишгүй олон. Хөөрхийлөлтэй олонх бичээчид тэр их үйл явдлууд, их хүмүүсийн дүр төрхийг сэтгэлгээний цараа, хэмжээгээр өөр өөрийнхөөрөө урлах нь бий ч тэр бүр бодит байдалтай нийцэх нь бараг үгүй, яагаад гэвэл "савны хэмжээ" гэдэг нэг айхтар хүчин зүйл гарцаагүй үйлчилж байдаг юм. Үйл явдал, түүхэн зүтгэлтэн хичнээн аварга лут байна тэр хэмжээгээр гажуудаж, самуурах нь их...
Гэвч цагийн салхи салхилсаар, он жилүүд урссаар нэг л мэдэхэд тэрхүү үнс нурам арилж одох бөгөөд тэр цагт тэр түүхэн үйл явдлууд, түүхэн аугаа их хүмүүсийн дүр төрх улам бүр, яг л чадварлаг барималчын алх, цүүцэн дороос улам улмаар тодрох гантиг баримал мэт тодорч ирдэг...
Б.Номинчимэд.
.
.
ИОСИФ СТАЛИНЫ тухай...
Иосиф Сталин тун их уншдаг, тал бүрийн өргөн мэдлэгтэй нэгэн байсан. Түүнийг өдөрт багаар бодоход 500 хуудас уншдаг тухай бичсэн эх сурвалж ч бий гэнэ. Түүхчдийн бичсэнээр Сталины хувийн номын санд 20 мянгаас хол давсан тооны ном байсан. Тэрээр номыг анхааралтай, нэгбүрчлэн уншдаг. Үүнийг нь сонирхолтой санагдсан хэсгийнхээ доогуур харандаагаар зурсан, хажууд нь тэмдэглэсэн байдгаар баталж болно. Сталины номын санд Оросын сонгодог зохиолууд бүгд байжээ. Ялангуяа Пушкины бүтээлүүд, нэвтэрхий толь, толь бичиг, янз бүрийн лавлах олон байсан гэдэг. Түүх, эдийн засаг, социологийн чиглэлийн ном ч олон таарна. Төр эрх зүй зэргээс гадна далд ертөнц, ховс, сэтгэл зүй тэр ч бүү хэл мэдрэлийн болон арьс өнгөний өвчний тухай ном ч гарч ирж байж. Сталин нарийн бичгийн даргадаа номуудыг нь ангилж цэгцлэх тухай үүрэг өгөхдөө “Эхний ээлжинд сэдвээр нь ялгаад а) Ленин, б) Маркс, в) Энгельс, г) Каутский, д) Плеханов, е) Троцкий, ж) Бухарин, з) Зиновьев, и) Каменев, к) Лафарг, л) Люксембург, м) Радекийн бүтээлүүдийг тусад нь тогтоосон дарааллын дагуу ангилж хураах. Харин үлдсэнийг нь зохиогчоор нь ангилж, сурах бичиг, сэтгүүл, шашингүйн үзлийн номуудыг цаасны хаягдалд өг” хэмээн бичсэн байдаг. Английн түүхч Саймон Монтефиор Сталины унших дуртай сэдвийн талаар “Мопассан, Уайльд, Гоголь, Гете болон Золяг тэр таашаадаг байжээ. Тэр яруу найрагт дуртай. Сталин Библиэс, Бисмаркийн бүтээлүүдээс,  Чеховын зохиолуудаас бүтэн бүтнээр нь эш татаж чаддаг. Мөн тэр Достоевскийгээр бахархдаг нэгэн байжээ” хэмээн бичсэн байдаг. Найруулагч Алексей Пиманов ч мөн Сталиныг хувь хүнийх нь хувьд чамгүй их судалсан нэгэн. Тэрээр Сталины номын санд байсан хэдэн мянган номуудыг үзсэн хүний хувьд тэдгээр номын 90 хувьд нь харандаагаар ямар нэг тэмдэглэл хийсэн, тэдгээр тэмдэглэлийг өөр хэн ч биш Иосиф Виссарианович өөрийн гараар бичсэн гэдгийг баталдаг юм.

ЭХ СУРВАЛЖ:
http://www.polit.mn/content/64374.htm;jsessionid=9EFA84071BA842F72EE89372AD3E9E82

Tuesday, May 19, 2015

ТҮҮХИЙН БАЛАРХАЙ ЖИМИЙГ СЭРГЭЭЖ БУЙД БАЯРЛАЛАА

/Зохиолч, сэтгүүлч Б.Ойдовын “Айн-Жалудын цавчилдаан” түүхэн туужийн шинэ хэвлэлд зориулав/.
Ялагдал бүхэн гашуун харамсалтай эмгэнэл байдаг ч бас ялагдал бүхэн гашуун гутамшигтай байдаггүй. Харин ч зарим тохиолдолд ялагдал бахархал, бардамнал болох нь ч бий. Гэвч дэлхийн түүхийг өөрчилсөн томоохон үйл явдлууд, ялагдал, ялалтын түүхэнд ийм явдал маш цөөн. Ердийн жижиг сажиг үйл хийгээд жижиг сажиг хүмүүсийн тухайд ийм бахархал дүүрэн ялагдлын түүх гэж үгүй. Учир нь гашуун ч ялагдал нь бахархал болон үлдсэн түүхийг зөвхөн аугаа зоригт баатрууд, их хүмүүс, гайхамшигт түүхэн эргэлтүүд л бүтээдэг. 
Хүн төрөлхтний түүхэнд ийм цөөхөн тохиолдох бахархал дүүрэн ялагдлын нэгээхэн сонгодог жишээ бол өнөөгөөс 750 гаруй жилийн өмнө алс холын Изриалийн нутгийн захад, өнөө ч дайны гал дүрэлзсээр буй Газын зурвасын ойролцоо, эртний түүхт Назарет хотын дэргэдхэн байх Айн-Жалуд хэмээх газарт Мамлюк тэргүүтэй Араб, Лалын ертөнцийн нэгдсэн хүчирхэг армитай хийсэн шийдвэрлэх тулаанд монголын нэгэн түмт цэрэг ялагдсан, бидний хувьд гашуун эмгэнэлтэй боловч бас бахархал дүүрэн үйл явдал юм. 
Мамлюкүүдийн талд нийтдээ дор хаяж 25 000, их талдаа 100 000 цэрэг байсан бол Монголчууд 12 000 -15 000 цэрэгтэй, хүчний харьцангуй зөрөөтэйгээр тулсан байна. Гэхдээ тухайн цаг үед хүчний харьцаа монголчуудын хувьд чухал шийдвэрлэх нөлөө үзүүлдэггүй байсан үе байв. Монголчууд бүтэн жарны турш орчлонгийн энг туулан давшихдаа ямагт харьцангуй давуу хүчтэй тулж, ямагт ялан дийлсээр ирсэн тул хүчний энэ хол зөрөөтэй харьцаа тийм ч чухал нөлөөгүй байж... Харин тулаанд шийдвэрлэх нөлөө үзүүлсэн бусад олон шалтгаан, тухайлбал загалмайтан болон Сирийн холбоотнуудынх нь дараалсан увайгүй урвалтууд, хүчний их хэтийдлээс үүдсэн монголчуудын дотоодын хагарал тэмцэл нөлөөлсөн гэж хэлж болно. 
Энэ тулаанд монголын түмт бүхэлдээ хядагдаж, аймшигт ялагдал хүлээсэн ч, түмтийн ноён Хитбуха дайсанд олзлогдож, зэрлэгээр тамлуулан амь насаа алдсан ч харин хойч үедээ, зөвхөн хойч үедээ төдийгүй дэлхийн цэрэг дайны түүхэнд жинхэнэ эр баатарлалын, үнэнч шударгын бахархал, бардамнал, ялж чаддаг шигээ бас баатрын ёсоор ялагдаж чаддагын яруу алдрын мөхөшгүй дуун болон үлдсэн билээ
Энэхүү яруу сайхан, бахархам түүхэн үйл явдлын тухай монголчууд маань ойрноос нийтээр мэддэг болж, өөр хоорондоо бахархан хэлэлцэх төдийгүй уран бүтээлчид нь энэ сэдвийг шүүрэн авч зохиол бүтээлээ туурвиж эхэлжээ. Түүний нэгэн жишээ бол зохиолч, сэтгүүлч Б.Ойдовын “Айн-Жалудын цавчилдаан” түүхэн тууж юм. Эл түүхэн баримтыг түшиглэн яруу үгээр урлан бүтээсэн уг түүхэн тууж “Хаадын сан”-гаас зарласан түүхэн туужийн уралдаанд тэргүүлэн шалгарсан нь сайхан хэрэг. Учир нь энэ мэт ялж, ялагдаж явсан бахархалт их түүхээ хүүхэд залууст, үндэстэн даяараа хүргэн сурталчлахад, тэднийхээ хүсэл урмыг бадраахад түүхэн уран зохиолын үүрэг, нөлөө нэн чухал билээ. Энэ мэт сэдвээр олон уран бүтээлчид янз бүрийн өнцгөөс бичиж туурвих аваас тун чухал санагдана. 
Айн-Жалудын үйл явдал бол XIII-XV зуунд монголчуудын бүтээсэн аугаа их үйл явдлуудын зөвхөн нэгхэн элсэн ширхэг нь юм. Загалмайтны аян дайны тухай нийтдээ 2000 гаруй зохиол бүтээгдсэн гэдэг. Манай үндэстний бүтээсэн их түүхрүү уран зохиол талаас өнгийсөн нь тун бага агаад, 2000 байтугай 200 роман ч байхгүй байна. Буй цөөн хэд нь хэн бүхний мэдэх хэд гуравхаан сэдвийнхээ хүрээнд эргэлдэн, түүнээ мөлжиж сууна. Гэтэл энэхүү Айн-Жалудын тулаан мэт үй олон ер бусын түүх монголын их түүхэнд үй түмээрээ буй билээ. Манай уран бүтээлчид, ялангуяа түүхэн талаа барьж бичдэг уран бүтээлчдийн маань өмнө яндашгүй их арвин баялаг баримт материал, шавхагдашгүй мэт түүхий эд бий. Боломж нөөц ч, авьяас чадвар ч мөн хэмжээнд байгаа гэдэгт итгэнэ.
Зохиолч, сэтгүүлч Б.Ойдов урд өмнө хэн хүний яваагүй түүхийн жимээр мацан, төдийлөн гүйцэд нээгдээгүй түүхийн шаргал хуудсыг хүүхэд залуусын өмнө уран зохиолын түлхүүрээр нээн өгч буйд туйлаас талархнам.
Айн-Жалудын тулаанд баатарлагаар, омог төгөлдөр, бахархал дүүрэн эрсэдсэн монгол баатрууд, ялангуяа Хүлэг хааны тугийн жанжин, хүлэг их баатар Хит Бухагийн яруу алдар улам улмаар түгэн дуурсах болтугай.
Зохиолч, сэтгүүлч Б.Номинчимэд

Профессор МОРРИС РОССАБИ: 13 ДУГААР ЗУУНЫ МОНГОЛ ГҮРЭН БҮХНИЙ СЭТГЭЛ ЗҮРХЭНД ӨНӨӨГИЙН АМЕРИК ШИГ Л БАЙСАН...

/Архив ухахуй/
11 жилийн өмнө 2004 оны 11 дїгээр сарын 17-нд АНУ-ын Нью-Жерси мужийн Нью-Брансвик хотод болсон Эзэн богд Чингис хааны тахилга дээр “Хубилай хаан” номыг зохиогч, хятад судлаач, профессор Моррис Россаби  “Чингис хаан: Домог ба бодит байдал” хэмээх илтгэл тавьсан юм. Илтгэлийн дараа түүнтэй уулзаж хоёр гурван үг сольж амжсан билээ. Профессор Моррис Россаби монголын тухай хэд хэдэн ном бичсэн ба 1990-ээд оны үйл явдлыг өгүүлсэн “Орчин үеийн Монгол: Хаадаас коммисарууд, хөрөнгөтнүүд хүртэл” гэдэг ном нь Баабарын эгдүүг эвгүй хөдөлгөөд авсан санагдана.
Б.Номинчимэд

 *
- Уучлаарай, доктор Россаби, Таны илтгэлийн нэр “Чингис хаан: Домог ба бодит байдал”. Ингэхэд Чингисийн домог, бодит байдал хоёрын хооронд хэр их зай байна вэ? Домог нь бодит байдлаа илэрхийлж байв уу, эсвэл бодит байдал нь домгоо тодорхойлж байв уу? 
- Домог, бодит амьдрал хоёрын хоорондын холбоог сайн судалсан хүн бол Японы эрдэмтэн Якода гэдэг хүн бий. Тэр хүн өөрийн судалгаандаа жинхэнэ амьдралыг домог болгон ярьсан олон тохиолдлуудыг дурдсан байгаа. Жишээ нь Тэмүүжин эцэг нэгтэй ах Бэгтэрээ хөнөөсөн талаар үйлдэл бүхнийг нь дүгнэн шинжилсэн төдийгүй энэ явдал нь ард түмний дунд хэрхэн домог болон хэлцэгдэх болсон талаар нарийн судалсан гэх мэтчилэн Якодагийн судалгааны ажлыг үзвэл илүү сонирхолтой юм гарна даа.
.
- Түүхч, судлаач хүн бүхэнд түүхийн сод хүмүүсийн талаар өөрийн гэсэн дүр төрх, итгэл, хайр, талархал, харьцаа бий болсон байдаг. Таны хувьд Чингис хаан гэж ер нь хэн бэ?
- Миний бодлоор Чингис хаан бол гайхалтай авьяастай улс төрч хүн байсан.  Энэ их хүн маш олон өөр өөр үндэстэн, шашинтнуудыг нэгэн том гэрийн дээвэр туурган дор нэгтгэж чадсан.  Энэ нь түүний хамгийн агуу чадварын үр дүн юм гэж боддог. Мөн Чингис хааны олон чухал содон чанарууд цаашид монгол түмний уламжлал болон хадгалагдаж, өвлөгдөж иржээ. Тухайлбал, шийдвэр гаргахдаа зоримог, тэсвэр хатуужилтай гэх мэт. Ер нь Чингис хааны олон үйл ажиллагаа, санаа бодлыг  дэлгэн харуулсан “Монголын нууц товчоо” нь өнөөдөр түүхийн чухал гарын авлага болоод байна.
.
- Та яаж яваад Монголын түүх рүү хальтирчихав даа?
- Анхлан би Хятадын түүхийг сонирхдог байлаа. Хятадын түүхийг үзэхэд Хятад улсыг түүхэнд анх удаа нэгтгэн, хүчирхэг гүрний хэмжээнд өргөж өгсөн Хубилай хааны түүх зайлшгүй орж ирдэг. Хубилай хааныг судлахын тулд түүний өвөг Чингис хааны түүхийг тойрохын аргагүй. Ингэж л би Хятадын эзэнт гүрэн судлана гэдэг ойлголт   маань яваандаа Монголын эзэнт гүрэн судлах  судалгаанд тулаад зогссон юм.
Ингэж би 20 гаруй жилийнхээ амьдралыг  Монголын эзэнт гүрний түүх, Монголын нууц товчоотой холбосон.
.
- Таны “Хубилай хаан” хэмээх  ном Юань гүрний үеийн түүхийн талаарх нэлээд суурь судалгааны бүтээл. Хубилай хааны монголын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүргийн талаар манай монголын түүхчид эерэг, сөрөг янз бүрээр хэлцдэг. Таны хувьд...?
- Хубилай хааны тухай ярихад түүний түүхэнд үлдээсэн сайн талуудыг нь эхэлж ярих хэрэгтэй. Энэ хүн Хятадын түүхэнд засаг захиргааны шинэ санаа, журмыг оруулсан.  Ер нь хятадууд өөрсдөөс нь илүү монголын Хубилай хаан хятадын амьдралд маш их эргэлт, өөрчлөлт хийсэн хүн юм. Хамгийн чухал зүйл бол Хубилай хаан Бээжин хотыг өргөтгөн, тухайн үедээ л байж болох хэмжээнд хөгжүүлж чадсан. Бээжин хотыг өргөтгөн байгуулахынхаа явцад дэд бүтцийг нарийн зохион байгуулсан байдаг. Шууд хэлэхэд Хятад Хубилай хааны үед  л хүчирхэгжиж чадсан бөгөөд цаашид дипломат харилцааг өргөжүүлж олон орнуудтай элчин сайд илгээн харилцаа тогтоож байсан гэх зэргээр сайн талууд олон бий.
Муу тал нь гэвэл өөр хоорондоо тэмцэлдэж байсан Монголын хант улсуудын тэмцлийг зогсоож чадаагүй төдийгүй өөрөө ч тэрхүү зөрчил тэмцлийн шалтгаан нь болж байсан. Мөн Япон руу довтлох гэсэн хоёр удаагийн оролдлого хийсэн нь тухайн үедээ маш том, өргөн далайцтай байсан ч, харамсалтай нь маш их  хохирол, гамшигийг үзсэн гэх мэт.
.
- 13 дугаар зууны үеийн Монголын эзэнт гүрнийг тухайн үеийнхээ дэлхий нийтэд нөлөөлөх нөлөө, үүргээрээ өнөөгийн дэлхий ертөнцөд гүйцэтгэж буй АНУ-ын үүрэг рольтой харьцуулж үзэх нь бий. Хэрвээ ингэж үзвэл эндээс их олон зүйлийн сонирхолтой харьцуулалт гарна байх даа...?  
- Тэр үеийн монгол болон одоогийн Америк хоёрыг харьцуулж хэзээ ч бодож байсангүй.   Одоо ингээд харьцуулан бодоход  13 дугаар зууны Монгол өөрийн гэсэн соёл иргэншил, бусад зүйлсээрээ дэлхийг тэргүүлж, бүхний хараа, анхаарлын төвд байсан нь өнөөгийн Америктай нэлээд төстэй. Гэхдээ энэ хоёр том гүрэнд, аль алинд нь цаг үедээ зохицсон сайн ба муу талууд байсан. Онцолж хэлэхэд бусад орнуудыг нэгтгэхэд өнөөгийн америк юу ч хийх боломжгүй, дэлхий нийтээр тогтсон дипломат системийн дээгүүр гарч чадахгүй бол харин 13 дугаар зууны Монгол гүрэн тухайн үед дэлхий нийтийг нэгтгээд зогсохгүй энэхүү дипломат системийг бий болгоход маш их зүйл хийсэн.
Мөн өнөөгийн Америкийн дэлхий нийтэд явуулж буй үйл ажиллагаа нь ардчилсан зарчим дээр тулгуурладаг гэлээ ч цэрэг армийнхаа хувьд тэр үеийн Монголынх шиг хатуу ширүүн түрэмгий хандлага байгаа гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Гэхдээ ямартай ч 13 дугаар зууны үеийн Монгол гүрэн бүхний сэтгэл зүрхэнд өнөөгийн Америк шиг л байсан гэдгийг хэлэх хэрэгтэй байна.
.
- Ингэхэд та өөрийгөө манай уншигчдад танилцуулахгүй юу?
- Би Египэдэд төрсөн. 11 насандаа АНУ-д аав, ээжтэйгээ ирсэн. Хятад хэл сурахын зэрэгцээ хятадын түүхийг сонирхож эхэлсэн. Бакалаврын зэргийг Колумбийн их сургуульд хамгаалсан. Энэ үеэс эхэлж, Хятадын болон Монголын түүх, эзэнт гүрний тухай судалгааны ажилд шамдан орсон доо.
Ингээд Хубилай хааны тухай ном, Хятадын болон Төв Азийн түүхийн сэдвээр нэгэн зохиол бичсэн. Эхнэр маань монголын түүхийн судалгаанд гар бие оролцож, хоёул  хамтран хэд хэдэн ном, зохиол бүтээсэн дээ.
За, яаралтай ажилтай байсан ч түр саатан бидний сонирхсон асуултанд хариулт болгоосон Танд гүнээ талархаж байна. Таны эрдэм судалгааны ажилд их амжилт хүсье.
Б.Номинчимэд
2004 оны 11 сарын 17.
АНУ, Нью-Жерси муж, Нью-Брансвик хот

ЗУРАГ:
1. Хятад судлаач, профессор Моррис Россаби
2. Моррис Россаби "Khubilai Khan: His Life and Times"
3. Моррис Россаби "The Mongols and Global History"
4. Моррис Россаби "From Khans to Commissars to Capitalists"

Sunday, May 10, 2015

БИД ЯАГААД II ЭГНЭЭНД ЗОГСОВ?

Эх орны дайны үед ЗХУ-ын Ази дахь цорын ганц холбоотон улс байж, бүхий л нөөц бололцоогоо дайчилсан БНМАУ-ын/тухайн үеийн нэршил/ өнөөгийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж Их ялалтын 70 жилийн ойн баярт оролцож буй төрийн тэргүүнүүдийн эрэмбэд Путины ард II эгнээнд, II зэрэглэлд зогсжээ. Харин Путиний хоёр талын хүндтэй байр Хятадын Си, Казахын Назарбаев хоёрт ногдсон байна. Ер нь олон улсын томоохон уулзалт, арга хэмжээнүүдийн үеэрх төрийн тэргүүнүүдийн байршил, зогсолтын цаана ч улс төрийн бодлого, хандлага илрэх нь бий. Ц.Элбэгдорж яагаад II эгнээнд зогсож, яагаад Назарбаев, Си нар Путиний дэргэд шадарлана вэ? Бид тэднээс бага хувь нэмэр оруулсан гэж үү?
Олон нийтийн сүлжээнд буй зарим мэдээллийг үзвэл үүнд бага зэрэг эмзэглэж буй өнгө аяс байна. "Уг нь бид чинь энэ их ялалтад оруулсан хувь нэмэр, сэтгэл зүрх бүхнээ тооцвол тэргүүн эгнээнд зогсож байх учиртай шүү дээ. Бид тоогдсонгүй. Орос Их гүрний дээрэнгүй үзэл гаргалаа" гэх мэт. Үнэхээр ч тэргүүн эгнээнд залрахад бидний зүгээс ер гайхах зүйлгүй мэт сэтгэгдэнэ.
.
Гэвч, бодит байдал арай өөр юм.
НЭГД:
Эх орны их дайны ялалтад Казах болоод Хятад улсуудын оруулсан хувь нэмрийг сонирхож үзье.
КАЗАХЫН ТУХАЙД:
Казахын хувьд тухайн үед ЗХУ-ын нэгэн томоохон бүрэлдхүүн хэсэг болсон БНУ байв. Тэд Монголоос илүүгээр хамаг хүч нөөцөө Эх орны дайнд зарцуулсан байна. Эх орны дайны үед Казахстаны 5 хүн тутмын нэг нь буюу 1, 2 сая хүн фронтод явсан. Казахстан иргэдээс 12 буудлагын дивиз, 4 морьт дивиз, /үүнээс нэг нь цэвэр казах үндэстнээс бүрдсэн/, 7 буудлагын бригад фронтод тулалдаж байжээ. Мэдээж хэрэг тэдний нэлээд хувь нь орос үндэстнүүд... Москваг хамгаалах тулаанд шалгарч, домог болсон Панфиловын дивизийнхэн Казахстанчуудаас бүрдэж байж. /Казахуудаас биш шүү/. Дайны жилүүдэд үйлдвэрлэсэн нийт сумны 5-ны дөрвийг нь Казахстанд хийж байсан гэдгээрээ тэд бахархдаг. 1941 оны сүүлээр нөхцөл байдал хүндрэхэд ЗХУ-ын гол гол аж үйлдвэрүүдийг арагш нь, фронтын гүн ар тал руу шилжүүлэхэд Казахстанд 140 гаруй үйлдвэрийг шилжүүлж, 460 гаруй үйлдвэр завод, цехийг шинээр барьжээ, гэх мэт.... Тэд мөн л бидний адил "БҮХНИЙГ ФРОНТОД, БҮХНИЙГ ЯЛАЛТАД" гэсэн уриан дор ажиллаж, 5 тэрбум орчим рублийг фронтод зориулсан байна.
ХЯТАДЫН ТУХАЙД:
Тухайн үед Хятадууд Гитлерийн германий гол холбоотон япончуудтай аль 1937 оны 7 сараас 1945 оны 9 сарын хүртэл тасралтгүй 8 жил хатуу ширүүн тулаан тэмцэл хийжээ. Тэр хэмжээгээрээ Японы 4 сая орчим хүнтэй их хүчийг барьж байсан байх юм. Энэ дайнд хятадууд 3.2 сая цэргийн хүчээ, нийт 7.7 сая гаруй хүнээ алдсан байна.
*
ХОЁР:
Өнөөдрийн улс төрийн бодлогыг Оросын өнцгөөс харвал Хятад, Казахын ерөнхийлөгчид Путины хоёр талд зогсож буйд нэг их гайхах юмгүй мэт.
КАЗАХЫН ТУХАЙД:
Казах улс нь хөгжлөөрөө Дундаж Азийн гол тоглогч болон гарч ирсэн. Тэд Барууны үзэл суртлын эсрэг хийж буй шинэ үеийн хоёрдугаар шатлалын ХҮЙТЭН ДАЙН-д Оросын талд баттай зогсож буй. Ази, Ойрхи Дорнод төдийгүй дэлхийд ч Назарбаев өндөр нэр хүндтэй, жин нөлөөтэй удирдагч.
ХЯТАДЫН ТУХАЙД:
Хятад дэлхийн том гүрэн болоод байна. Цаашид тэдний хүч нөлөө улам өсөх магадлалтай. Хэрвээ Орос АНУ тэргүүтэй Барууны ертөнцтэй шууд цэрэг зэвсгээр шөргөөцөлдвөл оросын талд Хятад бат найдвартай зогсох магадлал маш өндөр... Өнөөдөр өрнөж буй Шинэ үеийн хоёрдугаар шатлалын хүйтэн дайнд, Улс төр-Эдийн засгийн шөргөлцөөнд ч Хятад улс Оросын талд байна. Мөн дэлхийн улс төрийн тавцанд Си удирдагч хүчтэй, нөлөөтэй том фигүр.
.
*
Харин БИДНИЙ хувьд тухайн цаг үед ЗХУ-ын Ази дахь тусгаар тогтносон ганц найдвартай холбоотон нь мөн ч өнөөдөр улс төрийн байр суурийн хувьд оросын талаас харвал ихээхэн эргэлзээтэй байх нь аргагүй мэт.
Энхийг дэмжих зорилготой олон улсын хамтарсан сургууль нэртэй ч үнэн хэрэг дээрээ АНУ-ын бодлогыг дэмжсэн “Khaan Quest”- "Хааны эрэлд" цэргийн хамтарсан сургуулийг эх нутаг дээрээ хэдэн жил дараалан хийсэн.
Тэр ч бүү хэл монголд АНУ-ын цэргийн бааз байгуулах тухай ч яриа гараад амжсан.
Оросын хувьд өнөөдөр Монголын улс төрийн гадаад бодлого тодорхой биш, эргэлзээтэй, ялангуяа АНУ талыг идэвхтэй барьдаг АН намыг эрх барьж байх үед энэ эргэлзээ нь улам тод болж, илэрдэг.
Бодит байдал нэг иймэрхүү. Их ялалтад оруулсан Монголчууд бидний хувь нэмрийг үнэлээгүй биш үнэлсээн. Бид зохих эрэмбэндээ, байх ёстой дэсдээ л байгаа харагдана. Харин нэгэн цагт бид хөгжөөд, хүчирхэгжээд, үнэлэгдэж, хүндлэгдэж, нэгдүгээр эгнээнд уригдан залагдах цаг ирнэ л гэж найдаж байна.
Б.Номинчимэд

Tuesday, April 21, 2015

ҮНДЭСНИЙ СЭХЭЭТНҮҮД ҮГҮЙЛЭГДЭЖ БАЙНА


Сэхээтэн гэдэг бол аль ч цаг үед нийгмийнхээ шилдэг тэргүүний хэсэг нь, хөгжил дэвшилд манлайлан үлгэрлэгч нь, шаардлагатай үед золиос, төлөөс ч болж чаддаг тийм элит хэсэг нь юм. Тийм ч учраас СЭХЭЭТЭН гэж оноож нэрлээ биз ээ. Нэг бус хэд хэдэн цаг үеийн сэхээтнүүдийнхээ сор манлай болсон Л.Түдэв абугай “Сэхээтэн гэдэг нь сэхээрч, ухаарсан хүнийг хэлнэ” хэмээсэн. Сэхээрч ухаарсан нийгмийн тэр хэсэг л чухам хөгжил дэвшлийн түүчээ болж, гэрэл гэгээ асааж ирснийг түүх бүрнээ батална. Хүн төрөлхтний бүхий л түүхэнд тийм байсан. .
Их бичгийн хүн, соён гэгээрүүлэгч, шашны зүтгэлтэн Д. Равжаа тэртээ хоёр зууны өмнөх бурангуй харанхуй цаг үедээ ганцаар гэрэл болон асч байлаа. Тэрбээр бурхан шашныг мунхаг ухаанаар мухарлан сүсэглэхийг эсэргүүцэж, ард түмэн харанхуй бүдүүлгийг шүтэхэд эмгэнэн, бас хилэгнэн шоолж, агсамнан цамнаж ч байв. Арга барахдаа ийн шүлэглээ биз...
Аяа бас, номыг сэтгэлтэйгээ нийлүүлсэнгүй мэргэд ичиг
Аяа бас, албатаа алаглагч ноёд ичиг
Аяа бас, төрийг цуугиулагч түшмэд ичиг
Монголд Театрийн урлагийн шанг тавьж, иргэний яруу найргийн эх ундарга болж явсан Равжаа хутагтын араас ард түмнээ соён гэгээрүүлэх ачааг дан биедээ данхайтал үүрч авсан бичгийн их хүмүүн Ванчинбалын Инжинаш “Ертөнцийн дээр буруу ёс удаж үл болно. Бусчир сургаал дэлгэрч үл оршино” хэмээн цаг үеийн ёс бусыг эсэргүүцэж, “Харгис түшмэл, ховдог сайд улсаар дүүрэн буй” хэмээн илчлэн чичилж, “Аяа, юутай учралтай хувь заяа, юутай хорсолтой хууль ёс вэ!” хэмээн халаглаж байв.
Гэвч цаг наашлах хэрээр ухаарч сэхээрсэн сэхээтнүүд олширсоор, XX зуунтай золгоход Дандаа хутагт “Элдэв улсын мандан мөхөх нь гадаадын туслах хорлоход үгүй, харин дотоод засгийн ариун тодорхойд буй” хэмээж, тухайн үеийн шашин төрийг хослох хэмжээгүй эрхт хаант засаглалыг шүүн эргэцүүлж, ардчилсан Бүгд Найрамдах засаглалын үзэл санааг “Сонгож хэрэглэх засгийн зарчим” хэмээн анхлан гаргаж тавьж байлаа.
Ж. Цэвээн тэргүүтэй сэхээтнүүд тэр ачааг өртөөлөн авчээ. Тэд 1909 онд Монголын анхны сонин бичгийг хилийн чинадад гаргалцаж, 1913 онд “Шинэ толь хэмээх бичиг”-ийг Нийслэл хүрээнээ өлгийдөн авч, хөгжил дэвшлийн үзэл санааг хүчтэй сурталчлан мухар сүсэгт мунхарч харанхуйлсан ард олныхоо оюун тархинд гэгээрлийн дэнг асааж байв.



Энэ хөрс суурин дээр Сүхбаатар, Бодоо, Данзан, Дамбадорж, Чагдаржав, Догсом зэрэг үндэсний ардчилсан үзэлтэй сэхээнтнүүд шил даран гарч, хар хятадын саварт базуулсан эх орноо чөлөөлөх ариун тэмцэлд амь насыг үл хайхран ард түмнээ манлайлан зэвсэг барин босоцгоож байлаа.
Харийн дайсантай халуун цусаа урсган тэмцэхээс огтхон ч дутахгүй хүнд хэцүү тэмцэл бол дотооддоо үндэстнийхээ оюун санааны харанхуй хоцрогдолтой хийх тэмцэл байв. Үүний тулд юу юуны өмнө үндэстний сэхээтнүүдийг олноор бий болгох явдал байсан... Шинэ залуу Ардын засаг залуусаа хөгжилтэй орнуудад илгээн, дэлхий нийтийн хөгжил дэвшлээс бүхий л боломжоороо халбагдаж авахыг эрмэлзэв. Үр дүн нь маш тодорхой байсны нэгхэн жишээ бол 1920-иод оны эхээр Германд явуулж сургасан багачууд дотроос орчин үеийн Монголын Утга зохиолыг үндэслэгч Их Д.Нацагдорж төрж, хэдэн үеийнхний оюун сэтгэлд гэрэл болон ассан билээ.
Ер нь ийм туршлага бий. Мейжийн эриний эхлэлд ч Япончууд олон залуусаа Баруунд илгээж сургасан байдаг. Хятадын Үндэсний ардчилсан хувьсгалыг ч Сун Ят Сен тэргүүтэй сэхээтнүүд манлайлсан.
1920-30-аад оны сэхээтнүүдийг С.Буяннэмэх, Ц.Дамбадорж, Ши.Аюуш, А.Амар, Л.Дэндэв, С.Шагж, Ц.Дамдинсүрэн, Л.Наваан-Юндэн нарын олон хүмүүс тэргүүлж байлаа. Тэдний дунд үндэсний уламжлалт гэрийн боловсролтноос гадна дорнын болон барууны боловсролтон ч байв.
1942 оны 10 сард МУИС-ыг, улмаар шил даран хэд хэдэн их дээд сургуулийг байгуулан, олон зуун дээд боловсролтой залуусыг дотооддоо бэлдэж эхэлжээ. Түүний зэрэгцээ ЗХУ болон соц системийн орнуудад II Дайны дараагаас бүхий л мэргэжлээр аль болох олныг сургах бодлого барьжээ. 1990 он хүртэл эдгээр улс орнуудад 200 000 монгол залуус дээд, дунд, тусгай мэргэжлийн боловсрол эзэмшсэн байна.


Ийнхүү эх орондоо болон гадаадад ертөнцийн боловсролыг олж, шинэ үзэл санаагаар сэрж сэхээрсэн залуус нойр хоол, нэгэн биеийн жаргалыг умартан явж Эх монгол орондоо Шинжлэх ухаан, Соёл урлаг, Боловсрол, шинэ цагийн Анагаах ухаан, үйлвэржилт, бүтээн босголт гээд нийгмийн салбар бүрийн үндэс суурийг мухар сүсгийн тоос пургисан хөрс шороон дээр тавьжээ. 1956 онд Монголын Анхны ШУ-ын доктор цолыг Б.Ринчен Унгарт хамгааллаа. Түүний араас Ц.Төмөр-Очир, Б.Ширэндэв нарын зэрэг үндэсний эрдэмтдийн эгнээ жагсаж ирэв.
1950-70-аад онд монголд үндэсний сэхээтнүүдийн бүхэл бүтэн арми нэгэнт бий болж, нийгэм соёлын салбар бүхэнд манлайлж байв. Тэд ангамал говийн хатмал худгийн дэргэд шинэ үсгийн багш болон наран шарагдан, алс уулын мухарт өөхөн дэнгийн гэрэлд хүнд өвчтөнд хагалгаа хийн дальдчиж, атар газрын шанг хэмжин тоосонд дарагдаж, Америкийн тэнгэрт, НҮБ-ийн өмнө төрийнхөө далбааг өндөрт өргөж явжээ. Чухам тэдний цаг наргүй хичээл зүтгэлээр 100 хүний нэг нь хагас бичигтэй явсан монголчууд нийтээрээ бичиг үсэгтэй болон, дундаж наслалт нь 37 байснаас 65 болж, улс орны хэмжээнд хэд хэдэн том хот, 300 гаруй жижиг тосгон суурин босов. Мал сүрэг эрүүлжин, чанаржиж, атар газрыг эзэмшин, үр тариагаа экспортолж, үндэснийхээ дуурь, балетийг үзэцгээж, үндэснийхээ утга зохиолыг бүтээж, дэлхийн оюуны өвтэй нийтээрээ танилцан байв. Аж үйлдвэржилтийн цуурай хүчтэй сонсогдож эхлэв. Зарим нь “сэхээтний төөрөгдөл”-д өртөж, ад үзэгдэн цөлөгдөж, амь амьдралаараа хохирч ч байв.

Утга зохиолын салбарт Д.Намдаг, Н.Наваан-Юндэн, Ц.Дамдинсүрэн, Ц.Гайтав, С.Удвал, Э.Оюун, Ч.Чимэд, С.Эрдэнэ, Д.Сэнгээ, Ч.Лодойдамба, Ч.Лхамсүрэн, С.Дашдооров, Л.Ванган, Л.Бадарч нарын олон арван аваргууд төрж гарлаа.
Кино, тайзны урлагт Ц.Цэвэгмэд, Н.Цэгмэд, Д.Ичинхорлоо, Хандсүрэн, Г.Гомбосүрэн, Ё.Шаравдоо, Ч.Долгорсүрэн, Д.Цэвээнжав, Ч.Цэвээн, С.Гэндэн Чимид-Осор нарын зуу зуун авьяастнууд хоосон цулгай хөрсөн дээр Монголын Кино Урлаг гэдэг их айлын галыг асаалцаж, кино, тайз дэлгэцийн урлагийн дахин давтагдашгүй Алтан үеийг бүтээв.
Хөгжмийн салбарт Б.Дамдинсүрэнгийн “Хэнтийн өндөр ууланд” аялгуу дэлхий нийтээр хангинаж, Ж.Чулуун, С.Гончигсумлаа, Г.Цэрэндорж, Г.Бирваа, Л.Мөрдорж гээд авьяастнууд дуу дуугаа аван аялгуу яруу хөгжмийг дуурсгаж эхэлжээ.
- Дүрслэх урлагт О.Цэвэгжав, Г.Одон, Л.Гаваа, Н.Чүлтэм, А.Сэнгэцохио, Ү.Ядамсүрэн, Л.Амгалан, Л.Намхайцэрэн зэрэг
- Уран барималд Н.Жамбаа, А.Даваацэрэн, Д.Дандиймаа, С.Дамдинжав зэрэг,
- Түүх судлалд Ш.Нацагдорж, Ч.Далай, С.Санждорж гэх мэтээр салбарт бүрд зуу зуун хүмүүсийн нэрсийг жагсааж болно.
Энэ мэтчилэн Урлаг, соёл, Шинжлэх ухаан, Улс Ардын аж ахуйн салбар бүрд алдар цуутай, авьяас чадвартай олон зуун манлайлагчид төрөн гарч, улс орноо нүдний өмнө өөрчлөн бүтээж байлаа. Орхигдоогүй салбар гэж байсангүй
1980-аад он гарахад нийгмийн хөгжлийн зам нь мухардаж буйг сэхээтнүүд л эн түрүүнд сэхээрэн анзаарч, энэ мухардлаас гарах гарцыг идэвхтэй хайн, ил далдаар хэлэлцэж байв. Чухам энэ нь ардчилсан их өөрчлөлтийн оюун санааны хөрс суурь болсон билээ.
1990 оны Ардчилсан хөдөлгөөнийг монголын сэхээтнүүд л үй олноороо түрхрэн дэмжсэн бөгөөд чухам тэдний тэр өргөн дэмжлэггүйгээр энэ үйл явц эхлэх хийгээд үргэлжлэх боломжгүй байлаа...
Ингээд Ардчилсан хувьсгал эхлээд 25 жил боллоо. Өнөөгийн байдлаар зөвхөн дотооддоо гэхэд л Төрийн өмчийн 9 их, 7 дээд, 1 коллеж, Төрийн бус өмчийн 4 их, 54 дээд, 31 коллеж, Гадаадын их дээд сургуулийн 5 салбар, нийтдээ 110 гаруй их дээд сургууль, коллежтэй, тэдгээрт суралцаж буй оюутны тоо 150 орчим мянга. Дэлхийн бараг 40 гаруй улс оронд хэдэн арван мянган монгол оюутнууд суралцаж байна. Энэ хэдхэн жилийн хугацаанд нийтдээ 700 000 монгол залуус дотоод гадаадад их, дээд сургууль болон коллежид суралцаж төгсжээ. Бакалавр, магистр, докторуудын тоо ч арифматик прогрессоор өссөн. Хүн амь ногдох дээд сургууль, оюутнууд, мөн нэг хүнд ногдох ТВ, сониныхоо тоогоор дэлхийд манлайлав.
Хэрвээ энэ үзүүлэлтээр үнэлэх аваас монгол орон тунчиг хүчирхэг хөгжилтэй, соёлтой, оюунлаг, сэхээтэнлэг орон болно.
Гэвч бодит байдал дээр тийм бил үү? Өнөөгийн Монгол Улс маань ахуйн өндөр соёлтой, оюунлаг, сэхээтэнлэг орны тоонд орж чадах уу? Энэ үзүүлэлтээрээ дэлхийн 200 гаруй улс орнуудтай харьцуулбал альхан түвшинд нь явна вэ. Лавтай л эхний хагаст нь байхгүй юм.
Нэг л юм үгүйлэгдээд байна. Юу тэр вэ? ӨНӨӨХ СЭХЭЭТНҮҮД... 30 жилийн өмнө дотоодын 8000 оюутантай байснаасаа бараг 20 дахин олон, эрдэмтэн докторууд нь 10 дахин олон болчихсон байхад шүү дээ.
Сэхээтэн гэж үнэлэгдэхэд зөвхөн диплом, эрдмийн зэрэг цол төдий хангалттай биш аж. Хуучин цагийн сэхээтнүүдийг жинхнээс нь сэхээтэн болгож байсан тэр зүйл бол улс орны хөгжил дэвшил, үндэстнийхээ өв соёл, оюун сэтгэлгээ, хөгжил дэвшлийн өмнө хүлээсэн үүрэг хариуцлагаа гүн гүнзгий мэдэрсэн ухамсар, эх оронч үзэл санаа юм. Харин өнөөгийн энэ олон дипломтонгуудын үнэмлэхүй олонхийн цээжнээс ийм зүйлийг хичнээн эрж хайгаад ч олохгүй болчихсонд л асуудлын мөн чанар нь байна.
Өөрөөр хэлбэл өнөөгийн Монгол орны нүүр царай болсон сэхээтнүүд СЭХЭЭТЭН шиг байж чадахгүй байна. Хэдий их дээд сургуульд он жилээр сурч, боловсорсон, янз бүрийн алтан, мөнгөн сайхан диплом, ромбо, зэрэг цолтой ч харамсалтай нь тэдний цээжинд хувиа бодохоос өөр ямар ч үзэл санаа алга. Үзэл санаагүй нийгэм өөрөө аяндаа өмхөрдөг бол эх оронч үзэл санаагүй хувь хүн хар аяндаа нэг л мэдэхэд өтөл бэртэгчин болж дуусдаг юм байна. Хичнээн сайхан мэргэжлийн ур чадвартай байгаад ч улс орон, нийгмийн өмнө хүлээсэн үүрэг хариуцлага гэдэг зүйлийг үл тоодог бол, эх оронч үзэл санаа байхгүй бол тэр мэргэжлийнх нь ур чадвар тийм их хүртээлтэй юм гэж үү... Зарим тохиолдолд тэр ур чадвар харин ч авилга, луйврийн хүчирхэг зэвсэг болох нь олонтаа байна.
Хувиа бодсон, аймхай, бэртэгчин ийм давхрааг яавч сэхээтний давхарга гэж хэлэхгүй. Диплом, зэрэг цолны гол болсон хүмүүсийг сэхээтэн гэж тооцохгүй. Үндэсний гэх бахархалгүй, өөрийн гэх оюун сэтгэлгээний хэлтэрхий ч үгүй тийм хүмүүс их олон байна. Сэхээтнүүдэд байдаг нийтлэг хэв шинж болох зарчимч, оюунлаг, суртхуунлаг төлөв байдал хаа сайгүй ихээр үгүйлэгдэж байна. Тэд зальхай улс төрчид хуйвалдан хууль гаргаж, баялгийг нь цөлмөж байхад дуугүй л байна. Тэд эрх мэдэлтэн дураараа дургиж, эд хөрөнгөтөн хуулийг уландаа гишгэж байхад дуугүй л байна. Тэд улаан хийрхэгчид, популистууд улс орных нь хувь заяагаар эзэнгүй мэт даажигнан тоглож байхад дуугүй л байна. Тэд нийгэмд бурангуй соёл газар авч, бусчир явдал дэлгэрч байхад дуугүй л байна. Тэд олон даяараа мухар сүсэгт автаж, хуурамч бөөд шуулуулж, зальжин ламд амь амьдралаа даатгаж, хөёөгөө цуглуулагч оготно мэт гүйлдэцгээж явахад дуугүй л байна. Тэд мэдлэг, оюун, ойлголтын хүрээнд мэтгэлцэж, ойлголцох нь сөөмхөн, тэрсэлдэж үгүйсгэлцэх нь тэнгэр шиг болжээ. Тэд бусдынхаа алдаанд харуусан халаглах биш, харин ч хэрээ мэт бархиран баярлах нь олонтаа. Тийм атлаа бусдынхаа амжилтад баярлан дэмжихээсээ илүү харуусан халаглах нь их байх юм.
Тийм ч учраас нийгмийн оюун санааг мухар сүсэг эзэлхийлж, овтон зальтнууд олны оройд заларч байна. Монголын оюун санааны ертөнц дэх сэхээтний орон зайг сайн дурынхан нөхөж, хөөрүү эх орончид эзлэн түрэмгийлж байна. Бүхэл бүтэн үндэстний оюун санаа Орифлаймын Оюунгэрэлд ойж буутлаа дэлсүүлж, Сарандаваад санаа алдатлаа савуулж, Арго багшид алга хавсран залбирч, Солонгос сериалыг солиорч ядартлаа гөлөрч байна. Харийн соёлд хүүхэд залуусаа алдаж, ийн алдах хэрээр өөрийн юм үнэгүйдэж, үндэсний бүхэн он цагийн тоосонд дарагдаж байна. Харийн үзэл санааны дөрөөр төр улсаа дөрлүүлж, ийн дөрлүүлэх хэрээр хөгжил маань хөөс болон замхарч байна. Нийгмийн ёсзүй гүнзгий шоконд орсон сэхээний өвчтөн шиг байна. Эмгэнэл биш гэж үү?
Хүүхэд залуусынхаа сэтгэл зүрхэнд үндэс язгуураа мэдэрсэн эх оронч, тэргүүлэгч үзэл санааг суулгаж, тэднийг үндэсний эрхэм сэхээтэн болгодог тийм тогтолцоо маань нэг л мэдэхэд алга болчихож... Ингэхэд улс орныг хөгжүүлдэг хамгийн хүчирхэг зэвсэг бол ямар ч их хөрөнгө оруулалтаас илүү эх оронч үзэл санаа байдаг. Тийм хүчирхэг зэвсэг байдаг гэдгийг нийгэм нийтээрээ бүр таг мартлаа... Зөвхөн хөрөнгө мөнгө, эдийн засаг, арга сүйхээ ярьдаг болж...
Залуус маань ч хэрхэн яаж арга чарга, сүйхээ самбаатай улс төрч болох вэ, эсвэл яаж их мөнгөтэй болох вэ гэсэн аар саархан зүйлд эрч хүчээ сорихоос бус ухаарч, сэхээрч, ойлгож, танин мэдэх гэж тэмүүлэх нь хомс байна.
Мэдээж хэрэг салбар бүрд шилдэг сайхан үндэсний сэхээтнүүд бий. Урлагийн салбарт Н.Жанцанноров гуай байна. Хуулийн салбарт С.Нарангэрэл, Хэл шинжлэлд Ш.Чоймаа гэх мэт. Бизнесийн салбарт ч бишгүй олон нэр хэлж болох байх. Салбар бүрд хэд хэдээрээ бий. Тэднийг үгүйсгээгүй. Гэвч тэд дэндүү цөөхөн, бүхэл бүтэн давхарга болж чадахааргүй цөөн байна. Тэр олон их дээд сургуулиуд, тэр олон мянган оюутан, докторуудын тоотой харьцуулахад дэндүү цөөхөн байна. Өнөөгийн энэ будангуй харанхуй цаг үед зуу зуун Жанцанноров, Нарангэрэл, Чоймаа хэрэгтэй байна. Монгол оронд Үндэсний сэхээтнүүдийн бүхэл бүтэн давхарга үгүйлэгдэж байна. Бүр маш ихээр...
Б.Номинчимэд
ЗУРАГ ТАЙЛБАР
1. Баруун гараас дээд мэргэжлийн анхны зоотехникч ХАА-н ухааны доктор Цэдэв 1950 он.
2. Бичиг үсэг үл мэдэх явдалтай тэмцэж буй нь. Төв аймаг 1947-1950 он.
3. Өнгөрсөн зууны монголын сэхээтнүүдийн анхдагч Ж.Цэвээн

Saturday, April 11, 2015

АРИСТОТЕЛЬ, ЧИНГИС ХААН БА ӨНӨӨГИЙН БИДНИЙ СЭТГЭЛГЭЭ...


"ПЛАТОН миний сайн найз, багш л даа. Гэхдээ үнэн түүнээс эрхэм" Аристотелийн сэтгэлгээний хүчирхэг тал нь энэ. Түүний гүн ухаан өнөөг хүртэл итгэл бишрэл төрүүлсээр буйн уг шалтгаан бол сэтгэлгээний энэхүү суурь зарчим, хандлагад байгаа юм.
Харин энэ зарчим, хандлагыг орчин цагийн Монголын нийгэм, ахуйн хүрээнд хөврүүлбэл ямар байна вэ?

УЛС ТӨРИЙН НАМУУД-ын хүрээнд:
"Асуудлыг ингэж шийдэх нь зөв л дөө. Нийтлэг эрх ашиг гэдгийг би ойлгож байна. Гэхдээ бодит амьдрал дээр Намын маань эрх ашиг илүү чухал байдаг" - Зүй нь ийм байх ёстой.  "НАМ маань /АН, МАН, МАХН болон бусад намууд/ миний төрөлх нам л даа. Гэхдээ эх орны эрх ашиг түүнээс эрхэм"

Б долоогч нарын хүрээнд:
"Таны ярьж буй зүйл үнэн л дээ. Манай дарга, лидерт тийм алдаа дутагдлууд бий. Гэхдээ тэр бол миний дарга, манай лидер шүү дээ. Тэр унавал манай нам унана, би ч амьдралгүй болно" - Зүй нь ийм байх ёстой.  "ТЭР бол миний дарга л даа. Гэхдээ эх орны эрх ашиг түүнээс эрхэм"

"Сонгуулийн тухай хуулийг ийм хувилбараар хэрэгжүүлэх нь манай орны ардчилалд нэн чухал зүйл. Гэхдээ өнөөдрийн хувьд ийм хувилбар нь манай намд ямар ч ашиггүй. Тиймээс манай нам энэ хувилбарыг дэмжиж болохгүй" - Зүй нь ийм байх ёстой "Сонгуулийн хууль ийм хувилбараар хэрэгжих нь манай намд их хохиролтой. Гэсэн ч бид энэ хувилбарыг дэмжиж байгаа. Учир нь улс орны хөгжил чухал"

Толгой компаниуд, түүний эзэд, санхүүгийн бүлэглэлүүдийн хүрээнд:
"Мэдээж хэрэг, асуудлыг ингэж шийдэх нь ерөнхий дүнгээрээ улсад асар их хохиролтойг би мэднэ. Гэхдээ надад манай компанийн эрх ашиг эрхэм"  - Зүй нь ийм байх ёстой.  "Ийм алхам хийснээр манай компани томоохон хохирол амсана гэдгийг би мэдэж байна. Гэхдээ эх орны эрх ашиг түүнээс эрхэм"

Бүх шатны сонгуульд нэр дэвшигчид, намуудын дарга нарын хүрээнд:
"Энэ амлалтуудын маань зарим хагас хэзээ ч биелэхгүй. Заримыг нь хэрвээ хэрэгжүүлбэл улс орны эдийн засагт хохиролтой гэдгийг би мэдэж байгаа л даа. Гэхдээ юуны өмнө би /бид/ сонгуульд ялах нь хамгаас эрхэм" - Зүй нь ийм байх ёстой. "Би ийм утгагүй популист зүйл амалж байгаад сонгуульд ялж болно л доо. Гэхдээ эх орны маань эрх ашиг миний /манай намын/ сонгуульд ялахаас илүү эрхэм"

Бүх шатны авилгачдын хүрээнд:
"Би үүнийг авах ёсгүй л дээ. Ингэснээр хууль зөрчигдөж, хэн нэгэн, цаашлаад улс орон хохирч, үнэн зүйл худал болж хувирна гэдгийг би мэдэж байгаа. Гэхдээ л би өнөөдөр энэ авилгыг авах нь илүү прагматик алхам болно" - Зүй нь ийм байх ёстой. "Надад хичнээн хэрэгтэй байгаа ч би энэ авилгыг авах ёсгүй. Үнэн ямагт эрхэм"

Замын хөдөлгөөнд оролцож буй жолооч нарын хүрээнд:
"Би сая урсгал сөрч дайрсаар гараад ирлээ. Чадаж байгаа хойно яадгийм. Тэр замын хөдөлгөөний дүрэм юу юм бэ? Монголд хууль дүрмийг зөрчих гэж гаргадаг юм" - Зүй нь ийм байх ёстой: "Би маш их яарч явна. Гэхдээ замын хөдөлгөөний дүрэм бол дүрэм. Зөрчиж болохгүй"


Гэх мэтээр нийгмийн бүхий л түвшинд Аристотелийн үнэнийг эрхэмлэх, үнэт зүйлийг эрэмблэх зарчмыг бид яг урвуугаар ашигладаг. Энэ бол манай өнөөгийн болж бүтэхгүй байгаа бүхний үндсэн шалтгаан болно. Бид оюун сэтгэлгээнийхээ энэхүү суурь хандлагыг өөрчлөхгүйгээр хүчирхэгжин хөгжих боломжгүй.

Чингис хааны үед цөөхөн монголчууд яагаад дэлхийд манлайлсны шалтгаан нь ердөө л суурь зарчим, үнэт зүйлсийнхээ дэс дарааллийг зөв гаргаж тавьсанд байсан. Тухайлбал,
- "Алтан, Хучир нар бол миний эрхэм хүндтэй авгууд мөн. Гэвч Хамаг Монгол овогтны эрх ашиг хийгээд үнэн тэднээс эрхэм"
- "Зэв бол миний өштөн дайсан тайчуудын мэргэн харваач... Тэр миний гүрээний судсыг тас харваж, намайг алах дөхсөн. Гэвч тэр бол үнэнч хүн.
Үнэнд үнэнч хүн илүү эрхэм"
- "Бөртэ үжиний инжинд ирсэн хар булган дах бол маш үнэ цэнэтэй зүйл... Гэвч бидэнд хүчирхэг холбоотон илүү хэрэгтэй" ГЭХ МЭТ...





Чингис хаан энэхүү сэтгэлгээнийхээ суурь зарчмыг
"Гайтай болвоос шадрыгаа ч шанталсугай
Гавьяатай болвоос дайснаа ч шагнасугай..." хэмээн яруу тодоор тодорхойлжээ. Тэгээд түүнээ төр улсынхаа суурь, түмэн олныхоо итгэл, үнэмшил болгож чадсан тулдаа тийм хүчирхэг болж чадсан.
Өөрөөр хэлбэл Чингис хааны сэтгэлгээний зарчим, хандлага нь Аристотелийн зарчим, хандлагатай усны дусал мэт ижил байна.
Б.Номинчимэд